Geografski položaj manastira Krupa na Vrbasu
Manastir Krupa na Vrbasu nalazi se u naselju Krupa na Vrbasu, oko 20 kilometara južno od Banje Luke, u Republici Srpskoj (Bosna i Hercegovina).
Smešten je iznad doline reke Krupe, u neposrednoj blizini vodopada i starog sistema mlinica, unutar područja koje je danas deo zaštićenog prirodnog ambijenta.
Koordinate hrama:
44.614046° N, 17.135987° E
Pristup je moguć magistralnim putem Banja Luka – Jajce, sa skretanjem u naselje Krupa na Vrbasu i nastavkom lokalnim putem ka manastiru.
Posveta i crkvena pripadnost
Manastir je posvećen Svetom proroku Iliji.
Pripada Eparhiji banjalučkoj Srpske pravoslavne crkve. Iako se u narodu naziva ženskim manastirom, u njemu formalno boravi jedan monah – iguman otac Sava Nedeljković.
Istorijsko poreklo manastira Krupa na Vrbasu
Manastir Krupa na Vrbasu je podignut na temeljima starijeg hrišćanskog kompleksa iz XII–XIII veka, za koji se pretpostavlja da je bio latinski (rimokatolički) manastir.
Predanje osnivanje vezuje za period Nemanjića, dok arheološki nalazi potvrđuju postojanje srednjovekovnog sakralnog objekta na ovoj lokaciji.
Nakon pada Jajca pod osmansku vlast 1528. godine, manastir je zapusteo i vekovima nije imao kontinuitet organizovanog monaškog života.
Obnova u 19. veku
Savremeni izgled crkve potiče iz 1889. godine, kada je izvršena obnova hrama i dozidan zvonik. Obnova je realizovana uz podršku mitropolita Save Kosanovića i priloge lokalnog stanovništva.
Time je manastir ponovo uspostavljen kao duhovni centar zapadne Bosne.
Razaranja u 20. veku
Manastir je stradao u oba svetska rata:
-
-
godine oštećen tokom austrougarskih operacija
-
-
-
godine zapaljen od strane ustaških jedinica
-
Godine 1969. zemljotres je oštetio fasadu crkve, nakon čega je izvršena sanacija.
Godine 1989. manastiru je zvanično vraćen status manastira i započeta je konzervatorska obnova.
Arhitektura manastira Krupa na Vrbasu
Crkva je jednobrodna kamena bazilika sa pravougaonom oltarskom apsidom.
Osnovne karakteristike:
-
Dužina oko 24 m
-
Širina oko 12 m
-
Zidana lomljenim kamenom
-
Dvoslivni krov
-
Zvonik dozidan 1889. godine
Unutrašnjost sadrži ikonostas i freskopis iz kasnijih perioda, dok su fragmenti starijeg maltera datovani u predosmanski period.
U porti se nalazi srednjovekovni stećak sa uklesanim simbolima, što potvrđuje kontinuitet sakralnog prostora.
Status zaštite
Manastir Krupa na Vrbasu proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2006. godine (kategorija I).
Status obuhvata:
-
Crkvu Svetog Ilije
-
Konak
-
Manastirsku portu
-
Arheološke ostatke starijeg kompleksa
Svi konzervatorski radovi podležu odobrenju nadležnih institucija zaštite kulturnog nasleđa.
Prirodna zaštita
Manastir Krupa na Vrbasuse nalazi u okviru područja koje je proglašeno zaštićenom prirodnom zonom (Park prirode Krupa na Vrbasu, 2015).
Time je prostor pod dvostrukim režimom zaštite: kulturnim i prirodnim.
Savremeni život
Manastir Krupa na Vrbasuje aktivan i redovno se u njemu služe liturgije.
Hramovna slava obeležava se 20. jula (po novom kalendaru), na dan Svetog Ilije.
Posete su moguće tokom bogosluženja ili uz prethodnu najavu preko Eparhije banjalučke, s obzirom na to da manastir Krupa na Vrbasu nema javno objavljeno radno vreme niti zvaničan kontakt telefon.
Turistički kontekst
Zahvaljujući blizini vodopada Krupe i tradicionalnih vodenica, manastir je deo šire turističke rute južno od Banje Luke.
U okolini se nalaze:
-
Vodopadi Krupe
-
Etno-selo Ljubačke Doline
-
Srpske Toplice
-
Spomen-park krajiških heroja
Ulaz u manastir Krupa na Vrbasu je slobodan, uz poštovanje manastirskog reda.