Geografski položaj Manastira Rmanj
Manastir Rmanj nalazi se u selu Martin Brod, na levoj obali reke Une, u Unsko-sanskom kantonu (Federacija Bosne i Hercegovine). Smešten je u kanjonu Une, u neposrednoj blizini mosta na regionalnom putu R-408 i unutar područja Nacionalnog parka Una.
Koordinate: 44°29′34″ N, 16°08′36″ E (44.4928, 16.1433).
Udaljen je oko 25 km od Bihaća i približno 90 km od Banje Luke (pravcem preko Drvara ili Šipova). Pristup je moguć lokalnim putem iz Martin Broda, nekoliko minuta hoda od centra sela.
Posveta i crkvena pripadnost
Manastir je posvećen Svetom Nikoli Mirlikijskom.
Pripada Eparhiji bihaćko-petrovačkoj Srpske pravoslavne crkve.
Prema dostupnim podacima, iguman manastira je Serafim (Kužić), uz bratstvo koje čine još dva jeromonaha.
Manastirska slava obeležava se 19. decembra (6. decembar po julijanskom kalendaru).
Istorijsko poreklo Manastira Rmanj
Osnivanje i prvi pomen
Prema manastirskoj tradiciji, osnivanje se vezuje za 1443. godinu i kneginju Katarinu Branković, ćerku despota Đurđa Brankovića.
Prvi dokumentovani pomen potiče iz 1498. godine, kada je zabeleženo da su vojvode Petar i Vukodrag finansirali izradu ikone Bogorodice sa Hristom za manastir.
U poveljama iz perioda 1448–1478. godine Rmanj se pominje kao plemenski i duhovni centar oblasti Lapčani.
Manastir Rmanj kao sedište Mitropolije dabrobosanske
Tokom XVI i XVII veka manastir Rmanj postaje jedno od najznačajnijih pravoslavnih središta zapadne Bosne.
Po osmanskom osvajanju privremeno je napušten (1578), ali je obnovljen po nalogu bosanskog vezira Telli Hasan-paše, čiji je brat Gavrilo Predojević bio monah.
Početkom XVII veka Rmanj postaje sedište Mitropolije dabrobosanske i tu funkciju zadržava oko 110 godina.
Među najpoznatijim mitropolitima bio je Teodor (oko 1615), koji je istovremeno bio egzarh Dalmacije i osnivač bogoslovije pri manastiru Krka.
U manastiru su delovali skriptorijum i ikonopisna škola, a prepisivane su bogoslužbene knjige.
Razaranja kroz vekove
Istorija Rmanja obeležena je čestim razaranjima.
XVI–XVIII vek
-
1563 – spaljen od strane Osmanlija (obnovljen 1608. i 1632–33)
-
1638 – ponovo razoren
-
1663 – spaljen
-
1785 – stradao u austro-turskom ratu
Nakon razaranja 1785. ostao je u ruševinama sve do 1863. godine, kada je uz sultanov ferman dozvoljena obnova (1863–1865).
XIX vek
Tokom ustanka 1875–1876. manastir je oštećen, što je zabeležio britanski arheolog Artur Evans prilikom posete 1877. godine.
Obnovljen je 1883. godine.
U Rmanju je 1875. održana Prva srpska narodna skupština pod vođstvom Goluba Babića.
XX vek
-
-
april 1944 – manastir bombardovan od nemačkih snaga; potpuno razoren. Freske su tada nepovratno uništene.
-
-
1974–1980-ih – započeta obnova u periodu SFRJ; crkva rekonstruisana, zvonik obnovljen
-
1995 – tokom operacije „Oluja“ manastir granatiran i miniran; kasnije razminiran od strane SFOR-a
-
2006 – završen konak; monasi se vraćaju 2007. godine
Arhitektura Manastira Rmanj
Savremena crkva obnovljena je na srednjovekovnim temeljima.
Karakteristike:
-
jednobrodna osnova
-
petostrana oltarska apsida
-
osmostrani tambur sa kupolom
-
zidovi od kamena (danas malterisani)
-
zapadni ulaz sa skromnim zvonikom
Stilski se oslanja na rašku školu (srpsko-vizantijska tradicija).
Posle Drugog svetskog rata dograđena je otvorena priprata.
Manastirski kompleks čine crkva, konak, trpezarija i manji muzejski prostor.
Freskopis i umetničko nasleđe
Srednjovekovne freske uništene su 1944. godine tokom bombardovanja.
Ostaci pojedinih fragmenata čuvaju se u muzejskim zbirkama.
Današnji živopis potiče iz obnove 1980-ih godina i u potpunosti je savremen.
Rmanj je u prošlosti posedovao vredne rukopisne knjige i ikone, od kojih se deo danas nalazi u muzejima u Hrvatskoj i Srbiji.
Status zaštite
Manastir Rmanj proglašen je Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2007. godine (kategorija I).
Odluka Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika BiH obuhvata:
-
crkvu
-
konak
-
ostatke originalnih fresaka
-
celokupni manastirski kompleks
Manastir se nalazi i u okviru Nacionalnog parka Una, što dodatno doprinosi njegovoj zaštiti.
Nije na UNESCO listi svetske baštine.
Kulturni i verski značaj
Rmanj je jedan od najznačajnijih pravoslavnih manastira zapadne Bosne i istorijski centar Krajine.
Bio je sedište Mitropolije dabrobosanske i važan obrazovni centar (skriptorijum i ikonopisna škola).
Njegova istorija razaranja i obnova simbolizuje kontinuitet pravoslavnog života u ovom delu Bosne.
Poseta
Manastir Rmanj je otvoren za posetioce tokom dana, ali zvanično radno vreme nije javno objavljeno.
U okviru kompleksa postoji konak sa mogućnošću smeštaja hodočasnika uz prethodnu najavu.
Za dodatne informacije može se kontaktirati Eparhija bihaćko-petrovačka u Bihaću.
Unutrašnja organizacija manastira u XVI–XVII veku
U periodu kada je Rmanj bio sedište Mitropolije dabrobosanske, manastir je imao razvijenu unutrašnju organizaciju. Pored bratstva, postojala je episkopska rezidencija, a manastir je funkcionisao kao administrativni i duhovni centar šire oblasti zapadne Bosne i Dalmacije.
Skriptorijum je imao značajnu ulogu u očuvanju bogoslužbenih knjiga. Prepisivane su liturgijske knjige, mineji i služabnici, što potvrđuje visok nivo pismenosti i teološke kulture.
Rmanj je u tom periodu bio mesto okupljanja sveštenstva, ali i političkih predstavnika srpskog stanovništva u Krajini.
Rmanj i ustanički pokreti
Manastir je imao važnu ulogu tokom ustanka 1875–1876. godine. U njegovoj porti održana je Prva srpska narodna skupština pod vođstvom Goluba Babića.
Zbog takve uloge, Rmanj nije bio samo verski objekat, već i političko središte lokalnog stanovništva.
Period socijalističke Jugoslavije
Nakon razaranja 1944. godine, manastir je decenijama bio bez stalnog bratstva. Obnova je započela 1974. godine, u periodu kada je dozvoljena sanacija verskih objekata od kulturnog značaja.
Rekonstrukcija je trajala tokom 1980-ih godina i obuhvatila je:
-
podizanje novih zidova na starim temeljima
-
obnovu kupole
-
rekonstrukciju zvonika
-
uređenje porte
U tom periodu izrađen je i savremeni freskopis.
Oštećenja 1995. godine i kasnija stabilizacija
Tokom 1995. godine manastir je granatiran i miniran. Nakon razminiranja i osnovne sanacije, postepeno je vraćen u funkciju.
Godine 2006. završen je novi konak, a 2007. godine bratstvo se vraća u manastir, čime je obnovljen monaški život.
Ovaj povratak predstavlja ključnu tačku savremene istorije Rmanja.
Arhitektonska analiza u odnosu na raniji sloj
Iako je savremena crkva rekonstruisana, njena osnova prati srednjovekovni tlocrt:
-
pravougaoni naos
-
petostrana apsida
-
tambur sa kupolom
S obzirom na brojna razaranja, današnji izgled je rezultat više faza obnove, što znači da Manastir Rmanj ne predstavlja u potpunosti autentičnu srednjovekovnu strukturu, već rekonstrukciju izvedenu na istorijskim temeljima.
Status zaštite – pravni okvir
Manastir je 2007. godine proglašen Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (kategorija I zaštite).
To podrazumeva:
-
zakonsku zaštitu celokupnog kompleksa
-
zabranu intervencija bez saglasnosti Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika
-
obavezan konzervatorski nadzor
Dodatno, lokalitet se nalazi unutar granica Nacionalnog parka Una, što znači da je pod dvostrukim režimom zaštite – kulturnim i prirodnim.
Savremeni manastirski kompleks
Danas kompleks čine:
-
Crkva Svetog Nikole
-
Manastirski konak
-
Trpezarija
-
Muzejska zbirka
-
Porta sa vidikovcem ka reci Uni
Manastir funkcioniše kao aktivna monaška zajednica Eparhije bihaćko-petrovačke.
Značaj u okviru pravoslavne mreže zapadne Bosne
Manastir Rmanj se, zajedno sa manastirima Gomionica, Krupa na Vrbasu i Liplje, ubraja među ključne manastire zapadne Bosne.
Njegova posebnost ogleda se u tome što je bio sedište mitropolije i imao razvijen skriptorijum, čime prevazilazi lokalni značaj i dobija regionalnu crkveno-administrativnu ulogu.
Zaključna ocena
Manastir Rmanj predstavlja višeslojnu istorijsku celinu:
-
srednjovekovno poreklo
-
period mitropolitskog centra
-
česta razaranja u osmanskom i austro-turskom periodu
-
potpuno uništenje 1944. godine
-
rekonstrukcija u XX veku
-
savremena revitalizacija nakon 2007. godine
Njegova vrednost danas leži u istorijskom kontinuitetu mesta, a ne u očuvanosti originalnog srednjovekovnog zidnog slikarstva ili autentične konstrukcije.