Manastir Kaludra

Manastir Kaludra

Manastir Kaludra nalazi se u selu Kaludra, u okolini Berana, pored reke Kaludre, i pripada Eparhiji budimljansko-nikšićkoj Srpske pravoslavne crkve. Manastir je posvećen Svetom apostolu Luki i predstavlja jednu od značajnih svetinja beranskog kraja.

Prema dostupnim podacima, manastir potiče iz vremena Nemanjića, a najčešće se vezuje za 14. vek, iako se u pojedinim izvorima pominje i starije osnivanje. Tokom turske vladavine svetinja je razorena, a zatim je posle dugog prekida obnovljena početkom 21. veka na starim temeljima.

Gde se nalazi manastir Kaludra kod Berana

Manastir Kaludra nalazi se oko 9 kilometara od Berana, u istoimenom selu Kaludra, na desnoj obali reke Kaludre. Smešten je u mirnom prirodnom ambijentu, u prostoru koji je kroz vekove bio pogodan za monaški i isposnički život.

Posebnu vrednost ovom lokalitetu daje činjenica da se u neposrednoj blizini nalazi čitav niz pećina-isposnica, koje svedoče da je na ovom prostoru u srednjem veku bio razvijen i keliotski tip monaškog života. Zbog toga je u narodu do danas sačuvan naziv Ćelije ili Kelije.

Nastanak manastira Kaludra kod Berana i stariji slojevi istorije

Manastir Svetog Luke u Kaludri, prema predanju i crkvenim podacima, nastao je u vreme Nemanjića. U pojedinim navodima se kaže da potiče iz 13. veka, dok se u drugim izvorima preciznije vezuje za 14. vek.

Ono što je izvesno jeste da je reč o staroj svetinji srednjovekovnog porekla, podignutoj u vremenu kada je ovaj deo Polimlja imao izražen duhovni značaj. U nekim novijim prikazima navodi se i da je crkvu najverovatnije oslikao pop Strahinja, što dodatno pojačava umetnički i istorijski značaj manastira, ali takve podatke treba iznositi oprezno kada nisu potvrđeni širim skupom izvora.

Razaranje manastira Kaludra kod Berana

Manastir Kaludra kod Berana je stradao u teškim vremenima turske vlasti. U tekstovima se najčešće navodi da je razoren u 17. veku, dok se u jednom kraćem navodu pominje i da je opusteo polovinom 18. veka. Najbezbednije je zaključiti da je svetinja razorena ili potpuno zapuštena tokom dugog perioda osmanske vlasti.

Posle tog razaranja, na ovom mestu su vekovima postojale samo ruševine i temelji nekadašnjeg manastira.

Arheološka istraživanja 1991. godine

Na zahtev meštana sela Kaludra, početkom septembra 1991. godine, Polimski muzej iz Berana započeo je sistematska istraživanja na lokalitetu razorenog manastira.

Tokom tih istraživanja, neposredno ispod građevinskog šuta, pronađeni su komadi fresaka, što je potvrdilo da se na tom mestu zaista nalazila stara manastirska crkva.

Posebno je važan natpis koji je pronađen na južnoj površini stope časne Trpeze. U njemu se, u oštećenom obliku, pominje Dionisije, crkva sa bratijom i izraz opštežiće. Taj natpis je izuzetno značajan jer predstavlja ključni trag da je u Kaludri nekada postojao opštežiteljni manastir, odnosno manastir u kome je bratstvo živelo zajedničkim monaškim životom.

Prekid obnove i nastavak radova

Zbog ratnih sukoba tokom raspada bivše SFRJ i teške ekonomske krize, dalji radovi na obnovi manastira bili su obustavljeni. Tek početkom novog veka stvoreni su uslovi da se obnova nastavi.

Prema crkvenim zapisima koje si dao, leta Gospodnjeg 2000. donesena je odluka da se svetinja obnovi, a sama izgradnja obnovljenog kompleksa počela je sredinom marta 2001. godine i završena je u oktobru iste godine.

Na starim temeljima tada su podignuti:

• hram posvećen Svetom apostolu Luki

• zvonik

• konak sa monaškim ćelijama

• uređena manastirska porta.

U nekim navodima kao obnovitelj se pominje Veljko M. Ralević, dok se u drugima kao ktitor navodi Veska Ralević. Zato je najbolje u konačnoj verziji članka taj deo proveriti dodatno ili ga oprezno formulisati kao porodicu odnosno ktitore-obnovitelje Ralević.

Osvećenje obnovljenog manastira 2001. godine

Obnovljeni manastir Kaludra kod Berana svečano je osvećen 28. oktobra 2001. godine. Osvećenje je obavio patrijarh srpski Pavle, uz sasluženje više arhijereja i velikog broja sveštenika i monaha.

Ovaj događaj bio je od posebnog značaja ne samo za Kaludru i Berane, već i za širi prostor Eparhije budimljansko-nikšićke, tim pre što je iste godine obnovljena i sama eparhija.

U jednom zapisu koji si dostavio navodi se i da je toga dana u ovoj svetinji kršteno 135 ljudi, što snažno govori o duhovnoj obnovi koju je manastir tada doneo ovom kraju.

Manastir Kaludra kod Berana i pećine-isposnice

Jedna od najzanimljivijih osobenosti manastira Kaludra jesu obližnje pećine-isposnice. U njima su, prema predanju i crkvenim podacima, u srednjem veku živeli kaluđeri-isposnici i pripremali se za stroži monaški život.

Zbog tog isposničkog nasleđa, prostor oko manastira i danas nosi naziv Ćelije ili Kelije, što predstavlja retko očuvan trag starog načina monaškog života u narodu i toponimiji.

Upravo ta veza između manastira i pećinskih isposnica daje Kaludri poseban identitet u odnosu na druge svetinje ovog kraja.

Mošti i svetinje koje se čuvaju u manastiru

U manastiru Kaludra kod Berana čuva se deo moštiju Svetog apostola Luke, nebeskog zaštitnika ove svete obitelji. Pored toga, u manastiru se čuvaju i delovi moštiju:

• Svetog velikomučenika Artemija

• Svetog velikomučenika Evstatija Plakide

• Svetog prepodobnomučenika Ignjatija Ivironskog

U pojedinim novijim opisima pominje se i da se u riznici nalazi srebrni krst optočen dragim kamenjem, što dodatno govori o značaju i opremljenosti obnovljenog manastira.

Freskopis i izgled obnovljenog hrama

Prilikom obnove 2001. godine manastirski hram je ponovo živopisan. U jednom od tekstova koje si dao navodi se da je iz Srbije doveden živopisac Dragomir Jašović, koji je ponovo oslikao hram.

Ovaj podatak je važan jer pokazuje da obnova nije bila samo građevinska, već i liturgijska i umetnička. Time je Kaludra ponovo dobila pun oblik aktivne svetinje, a ne samo obnovljenog objekta.

Legenda o čobanici Labudi

U novijim tekstovima o manastiru Kaludri kod Berana posebno se pominje predanje o čobanici Labudi iz sela Kaludra. Po toj priči, upravo je ona kroz dugi period ruševina čuvala sećanje da se na tom mestu nekada nalazila crkva.

Navodi se da je pokušavala da otkopava temelje svetinje i da je palila voštanice napravljene od voska prikupljenog iz divljih pčelinjaka. Zbog tog predanja, prilikom obnove crkve oslikana je i čobanica Labuda.

Ovaj motiv je dragocen za tekst, jer pokazuje kako je narodno pamćenje sačuvalo svetinju i onda kada više nije bilo sačuvanog manastirskog života.

Današnji manastirski život

U novijim podacima navodi se da je nastojateljica manastira monahinja Anastasija (Ralević). To pokazuje da Kaludra danas nije samo obnovljeni istorijski lokalitet, već i aktivna manastirska zajednica.

Obnovljeni kompleks obuhvata hram, konak, ćelije i uređenu portu, a u narodu je manastir prepoznat i po svom prirodnom ambijentu, miru i blizini isposnica.

Značaj manastira Kaludra kod Berana

Manastir Kaludra kod Berana ima višestruk značaj. On je:

• srednjovekovna svetinja beranskog kraja

• manastir vezan za isposničku tradiciju i pećine-kelije

• mesto na kome je potvrđeno postojanje opštežića

• obnovljena svetinja sa živim bogoslužbenim i monaškim životom

• važan deo duhovnog nasleđa Eparhije budimljansko-nikšićke.

Njegov značaj nije samo u starosti, već i u tome što spaja arheološki trag, narodno predanje, pećinsko monaštvo i savremenu obnovu.

Zaključak

Manastir Kaludra kod Berana predstavlja jednu od starih svetinja Polimlja, sa slojevitom istorijom i posebnom duhovnom osobenošću. Podignut u vreme Nemanjića, razoren u doba turske vlasti, a obnovljen 2001. godine, manastir danas ponovo živi kao mesto molitve i monaškog života.

Njegovu posebnost čine pronađeni tragovi starog opštežića, blizina pećina-isposnica, mošti koje se u njemu čuvaju i snažno narodno pamćenje koje je vekovima sačuvalo svest o ovoj svetinji. Upravo zato Kaludra zauzima važno mesto među manastirima severa Crne Gore.