Manastir Piva

Manastir Piva

Manastir Piva je jedan od najznačajnijih pravoslavnih manastira u Crnoj Gori i jedna od najvrednijih svetinja srpske duhovne i kulturne baštine. Pripada Eparhiji budimljansko-nikšićkoj Srpske pravoslavne crkve, a posvećen je Uspenju Presvete Bogorodice.

Podignut je u drugoj polovini 16. veka, između 1573. i 1586. godine, kao zadužbina mitropolita hercegovačkog Savtija Sokolovića, kasnijeg srpskog patrijarha. Tokom vekova manastir je postao veliki duhovni, umetnički i književni centar, a njegova riznica, freske i ikonostas ubrajaju se među najvrednija ostvarenja pravoslavne umetnosti na ovim prostorima.

Gde se nalazi manastir Piva

Manastir Piva se danas nalazi u opštini Plužine, na novoj lokaciji na koju je prenet zbog izgradnje hidroelektrane na reci Pivi i stvaranja Pivskog jezera.

Prvobitno je bio podignut na samom izvoru reke Pive, u prostoru stare srednjovekovne župe Piva i kasnijeg plemena Piva. Zbog izgradnje brane i potapanja starog lokaliteta, manastir je izmešten i prenet na novu lokaciju, čime je izveden jedan od najznačajnijih konzervatorskih i graditeljskih poduhvata na prostoru bivše Jugoslavije.

Osnivanje manastira i ktitori

Manastirsku crkvu Uspenja Presvete Bogorodice podigao je mitropolit hercegovački Savatije Sokolović između 1573. i 1586. godine. Savatije je bio bliski rođak patrijarha Makarija Sokolovića, a time i u srodstvu sa velikim vezirom Mehmed-pašom Sokolovićem.

Pivski manastir je nastao ubrzo pošto je 1557. godine obnovljena Pećka patrijaršija, što mu daje posebno mesto u istoriji srpske crkve. Savatijeva zadužbina podignuta je na mestu gde je i ranije postojala crkva posvećena Uspenju Bogorodice, što pokazuje da je ovaj lokalitet imao stariji duhovni kontinuitet.

Prema predanju, Mehmed-paša Sokolović pomogao je izgradnju manastira dozvolom i novcem, a čak se vezuje i priča da je pred smrt poslao olovo iz Carigrada za pokrivanje crkve. Taj detalj je ostao sačuvan i u narodnom pamćenju i u manastirskoj tradiciji.

Istorijat gradnje i živopisanja

Radovi na manastiru Piva odvijali su se u više faza. Sama gradnja trajala je od 1573. do 1586. godine. Posle toga usledilo je oslikavanje crkve:

• freske u glavnom delu hrama rađene su 1604–1605. godine

• freske na svodu priprate oslikane su 1604. godine

• ostatak priprate živopisan je 1626. godine.

Ova višefazna izgradnja i oslikavanje pokazuju da je manastir od početka zamišljen kao velika i reprezentativna svetinja.

Arhitektura manastirske crkve

Crkva manastira Pive je trobrodna bazilika sa tri oltarske apside i pripratom. Zanimljivo je da nema ni toranj ni kupolu, što je pomalo neobično za ovako veliki pravoslavni hram.

Njene dimenzije su izuzetne:

• dužina oko 23 metra

• širina oko 15 metara

• visina svoda oko 13 metara.

Upravo te dimenzije omogućile su da unutrašnjost bude oslikana sa čak 1.260 kvadratnih metara fresaka, što Pivu čini jednim od najbogatije oslikanih manastira svog vremena.

Spoljašnjost crkve je veoma jednostavna. Zidana je od sivih i ružičastih kamenih blokova, složenih u nepravilne horizontalne redove. Fasade su bez mnogo ukrasa, osim plitkih pilastara. Unutrašnjost je, nasuprot tome, mnogo složenija i bogatija.

Naos i priprata razdvojeni su zatvorenim zidom, u koji je ugrađena velika skrivnica sa spiralnim stepenicama. Pod je prekriven kamenim pločama, a u središtu se nalazi dekorativni amvon od dvobojnog kamena.

Freske manastira Pive

Freske u manastiru Pivi predstavljaju jedan od najznačajnijih ansambala zidnog slikarstva nastalih posle obnove Pećke patrijaršije.

Mogu se jasno podeliti u dve velike celine:

• freske u naosu

• freske u priprati.

Freske u naosu, nastale 1604–1605. godine, odlikuju se izuzetno bogatim ikonografskim programom. Tu se nalaze scene Velikih praznika, Stradanja Hristovih, isceljenja, događaji iz života Bogorodice, svetog Jovana i drugih svetitelja, kao i ređe slikane kompozicije poput molitve „O tebe radujetsja“ i jedinstvene predstave „Jerusalim“.

U konhi apside nalazi se monumentalna Bogorodica Platitera, ispod koje su Nebeska liturgija, Pričešće apostola i povorka velikih arhijereja.

Freske u priprati imaju posebnu umetničku i istorijsku vrednost jer su delo poznatih domaćih majstora — popa Strahinje iz Budimlja i slikara kir Kozme. Tu se posebno ističe Bogorodičin akatist prikazan u 24 scene, kao i predstave vaseljenskih sabora, Dela apostolskih i pojedinih srpskih svetitelja.

Ikonostas manastira Pive

Ikonostas manastira Pive nastajao je u tri etape.

Najpre su nastale tri velike Longinove ikone 1573/1574. godine. Zatim je izrađen veliki duborezni krst sa ikonama Presvete Bogorodice i Svetog Jovana Bogoslova 1605. godine. Konačno, završne ikone i kompletiranje ikonostasa urađeni su 1638–1639. godine.

Za ikonopis u Pivi posebno je značajan Longin, jedan od najboljih slikara svog vremena, koji je za manastir uradio neke od najvrednijih ikona, među njima:

• Bogorodicu sa Hristom i prorocima

• Hrista sa apostolima

• Uspenje Bogorodice.

Kasniju fazu ikonostasa vezujemo za kir Kozmu, kome se pripisuje i duborez i deo ikona. Ikonostas Pive zbog svoje umetničke vrednosti spada među najvažnija ostvarenja srpske crkvene umetnosti 16. i 17. veka.

Riznica manastira Pive

Riznica manastira Pive jedna je od najbogatijih i najbolje očuvanih manastirskih riznica kod Srba. Njena osnova postavljena je još u vreme Savatija Sokolovića, koji je manastiru darovao liturgijske knjige, odežde i druge dragocenosti.

U riznici su se čuvali i još uvek se vezuju za manastir brojni vredni predmeti, među kojima su:

• Savatijev omofor

• Psaltir iz štamparije Crnojevića

• rukopisna jevanđelja

• ukrašeni liturgijski predmeti

• staro Bogorodičino kolo

• arhijerejski presto

• mali krst sa česticama svetih moštiju.

Posebnu pažnju izaziva i činjenica da je u skrivenom prostoru iznad priprate, do kog se dolazilo tajnim stepenicama, manastirsko blago sklanjano u vreme opasnosti. To govori koliko su se monasi trudili da očuvaju riznicu kroz vekove stradanja.

Svetinje koje se čuvaju u manastir Piva

U Pivskom manastiru čuvaju se brojne svetinje i čestice moštiju. Među njima se posebno izdvajaju:

• sveta ruka kralja Uroša I Nemanjića

• delovi moštiju svetog Grigorija Bogoslova

• delovi moštiju svetog Grigorija Jermenskog

• delovi moštiju svetog sveštenomučenika Elevterija

• čestice moštiju drugih svetitelja

• deo Časnog Krsta Gospodnjeg.

Ove svetinje daju manastir Piva poseban duhovni značaj i čine ga mestom hodočašća i dubokog poštovanja.

Manastir Piva kroz istoriju

Pivski manastir je kroz istoriju pripadao različitim crkvenim upravama. Do 1878. godine bio je u sastavu Hercegovačke eparhije, a zatim je, posle oslobođenja Stare Hercegovine i njenog pripajanja Crnoj Gori, ušao u sastav novoosnovane Zahumsko-raške eparhije.

Kasnije je bio pod upravom Mitropolije crnogorsko-primorske, da bi od 2001. godine ponovo pripadao Eparhiji budimljansko-nikšićkoj.

Tokom vekova manastir Piva je bio ne samo crkveno nego i narodno središte. U njemu su se čuvali dragoceni predmeti, razvijala prepisivačka delatnost i održavala duhovna veza sa širim srpskim prostorom.

Prenos manastir Piva na novu lokaciju

Jedna od najspecifičnijih epizoda u istoriji manastira Pive jeste njegovo izmeštanje zbog izgradnje hidroelektrane i stvaranja Pivskog jezera.

Manastir Piva je 1982. godine prenet na novu lokaciju. Taj posao bio je izuzetno složen i trajao je godinama. Crkva je pažljivo rastavljena, kamen po kamen, a potom ponovo sazidana na novom mestu. Poseban izazov predstavljalo je skidanje i ponovno postavljanje 1.260 kvadratnih metara fresaka.

Zbog složenosti, preciznosti i očuvanja originalnog materijala, ovaj poduhvat smatra se jednim od najznačajnijih konzervatorskih zahvata izvedenih na pravoslavnom sakralnom spomeniku u ovom delu Evrope.

Zanimljivosti vezane za manastir Piva

Za manastir Pivu vezuje se više zanimljivih predanja i zapisa. U riznici se 1937. godine pominjao fišekter Baje Pivljanina, a u zidu crkve navodno je bilo sačuvano i puščano zrno vezano za jedno staro predanje.

Godine 2011., kada se zbog suše povukla voda Pivskog jezera, na staroj lokaciji manastira pojavili su se ostaci potopljenih konaka. Tada su ponovo postali vidljivi delovi nekadašnjeg kompleksa, što je izazvalo veliko interesovanje javnosti.

Značaj manastira Pive danas

Manastir Piva danas predstavlja jednu od najvažnijih pravoslavnih svetinja Crne Gore. Njegov značaj je višestruk:

• istorijski, jer potiče iz vremena obnove Pećke patrijaršije

• umetnički, zbog izuzetnih fresaka i ikonostasa

• duhovni, zbog svetinja i moštiju koje čuva

• kulturni, zbog bogate riznice i prepisivačke tradicije

• civilizacijski, zbog jedinstvenog podviga prenosa manastira na novu lokaciju.

Zato se manastir Piva s pravom ubraja među najvrednije manastire srpskog pravoslavnog sveta.

Zaključak

Manastir Piva nije samo velika svetinja pivačkog kraja, već i jedan od najznačajnijih manastira u srpskoj crkvenoj i kulturnoj istoriji. Podignut u 16. veku trudom Savatija Sokolovića, ukrašen izuzetnim freskama i ikonama, sa bogatom riznicom i svetinjama, vekovima je bio oslonac vere i identiteta ovog kraja.

Njegovo izmeštanje u 20. veku pokazalo je koliko je ta svetinja dragocena, a njegovo današnje trajanje potvrđuje da Piva i dalje zauzima posebno mesto među najvećim pravoslavnim manastirima na ovim prostorima.