Manastir Voljavac

Manastir Voljavac

Manastir Voljavac nalazi se u selu Voljavac, u blizini Bijelog Polja, u Crnoj Gori. Pripada Eparhiji budimljansko-nikšićkoj Srpske pravoslavne crkve, a manastirski hram posvećen je Rođenju Presvete Bogorodice. U literaturi je ova svetinja poznata i kao Bogorodica Bistrička, što dodatno govori o njenom starom i važnom mestu u crkvenoj istoriji ovog kraja.

Po predanju, ovu crkvu je podigao Stefan Nemanja krajem 12. veka, a značaj Voljavca potvrđuje i Vladislavljeva povelja, jedan od najstarijih zakonodavnih akata nemanjićke Srbije. Tokom vekova svetinja je stradala i bila porušena, ali je obnovljena i danas ponovo živi kao mesto molitve, sabora i duhovnog okupljanja.

Gde se nalazi manastir Voljavac

Voljavac je selo u opštini Bijelo Polje, smešteno na ušću reke Bistrice u Lim. Sam manastir nalazi se na desnoj obali Lima, na blagom uzvišenju, u prostoru koji spaja rečnu dolinu, staro naselje i tragove srednjovekovne prošlosti.

Ovaj položaj nije slučajan. Mesto uz Bistricu i Lim imalo je značaj i u starijim vekovima, kako za crkveni život tako i za svakodnevni život stanovništva. Zbog toga Voljavac nije važan samo kao manastirska lokacija, već i kao istorijska tačka srednjeg Polimlja.

Bogorodica Bistrička i predanje o Stefanu Nemanji

U starim izvorima navodi se da je u Voljavcu postojala crkva Bogorodice Bistričke, koju je, prema predanju, podigao Stefan Nemanja krajem 12. veka. To Voljavcu daje posebno mesto među svetinjama koje se dovode u vezu sa najranijim periodom nemanjićke države.

Takvo predanje nije bez značaja, naročito zato što se ovo mesto ne pominje samo usmeno, već i kroz važne istorijske izvore. Zbog toga Voljavac nije obična seoska crkva iz kasnijeg perioda, već svetinja koja nosi trag starijeg državnog, crkvenog i narodnog pamćenja.

Vladislavljeva povelja i značaj za istoriju srednjeg Polimlja

Za manastir Voljavac je naročito važna Vladislavljeva povelja, koja je oko 1234. godine izdata na osnovu iskaza svedoka. Ona sadrži dragocene podatke o društvenim odnosima i staleškoj strukturi stanovništva bistričkog kraja, Voljavca i šireg prostora srednjeg Polimlja u 13. veku.

Ova povelja se smatra jednim od najstarijih zakonodavnih akata nemanjićke Srbije. U njoj se pominju rabote, sokalnici i meropsi, što pokazuje da je crkveno vlastelinstvo u ovom kraju bilo jasno uređeno i da je manastirski posed imao važnu ulogu u organizaciji života.

Posebno je važno to što su zabeležena i imena četiri sokalnika: Blažuj, Gradihna, Nalješko i Drago, za koje se navodi da su na posed došli sa nekom kaluđericom. Ovaj podatak pokazuje da je Voljavac još u 13. veku bio naseljen pravoslavnim srpskim stanovništvom i da je bio deo ozbiljno organizovanog crkvenog prostora.

Manastirsko gazdinstvo i privredni život

Voljavac nije bio samo mesto bogosluženja. U izvorima se pominje da je manastirsko gazdinstvo imalo i svoje mrestilište na ušću Bistrice u Lim, a navodi se i da je u ovom kraju gajen hmelj.

Ovakvi podaci su veoma važni jer pokazuju da je svetinja bila povezana sa privrednim životom kraja. To znači da je manastir imao i ekonomsku osnovu, a ne samo liturgijsku funkciju. U srednjem veku upravo takva veza između crkvenog poseda, stanovništva i proizvodnje govori o stvarnom značaju jednog manastira.

Istorija crkve i njeno rušenje

Na desnoj obali Lima, nedaleko od ušća Bistrice, nalazila se crkva posvećena Rođenju Presvete Bogorodice. Istorijski podaci o njoj poznati su samo delimično, ali je jasno da je reč o staroj i poštovanoj svetinji.

Prema zapisima i tumačenjima, ova crkva je najverovatnije porušena u 18. veku. U predanju je ostalo i sećanje da su Turci od njenih ostataka napravili most na Bistrici. Takav podatak treba prenositi oprezno, ali je važan kao deo lokalnog pamćenja i kao odraz toga koliko je rušenje svetinje ostalo snažno upamćeno u narodu.

I kada je crkva bila porušena, mesto nije palo u potpuni zaborav. Svetinja je nastavila da živi u sećanju ljudi, u zapisima i u nazivu Bogorodice Bistričke.

Obnova manastira Voljavac u novije vreme

U novije vreme svetinja je obnovljena po projektu dr Jovana Neškovića, uz veliku pomoć naroda bistričkog kraja i odbora za obnovu. Pored crkve je podignut i manastirski konak, čime je Voljavac ponovo dobio oblik aktivnog manastirskog prostora.

U tom novijem kompleksu nalazi se i kapela posvećena Svetim ženama Mironosicama, što dodatno pokazuje da obnova nije bila samo građevinski poduhvat, već obnova punog duhovnog života svetinje.

Danas se manastir u literaturi i crkvenim podacima vodi kao obnovljena svetinja, a kao nastojateljica se pominje monahinja Haritina (Mićunović).

Narodni sabor i život svetinje danas

Kod manastira se svake godine na praznik Rođenja Presvete Bogorodice, 21. septembra, održava tradicionalni narodni sabor. To je jedan od najvažnijih dana u godišnjem životu ove svetinje i trenutak kada se kod hrama okuplja narod iz okolnih mesta i šireg kraja.

U svedočenjima iz savremenog perioda pominje se da narod dolazi nedeljom na liturgiju, da ima i krštenja, kao i da manastir posećuju ljudi iz drugih gradova i putnici iz Srbije. To pokazuje da je Voljavac, iako nije među najvećim i najpoznatijim svetinjama, ipak mesto koje ima živ duhovni ritam.

Takođe je naglašavano da bi najbolja i najvrednija obnova bila da što više naroda dolazi u ovu svetinju. To je važna misao, jer pravi život jednog manastira ne čine samo zidovi i konaci, već liturgija, narod i stalno prisustvo vere.

Plan da Voljavac zaživi kao ženski manastir

U novijim svedočenjima navodi se da je planirano da Voljavac bude ženski manastir, ali da taj oblik života još nije u punoj meri zaživeo. Taj podatak je važan jer pokazuje da je obnova ove svetinje još proces, a ne sasvim završena priča.

Pominjano je i da su potrebni dodatni radovi, kao što su asfaltiranje puta od kapije do konaka, postavljanje potpornog zida na lokalnom putu prema Pobrežju i dalje uređenje same svetinje, uključujući i freskopisanje.

To govori da je manastir Voljavac obnovljen, ali da i dalje postoji prostor da se manastirski kompleks razvija i učvrsti.

Mati Evangelija i svakodnevica u manastiru

U tekstovima o Voljavcu pominje se i mati Evangelija, koja je govorila o životu u manastiru, odnosima sa okruženjem i svakodnevnim obavezama. Njena svedočenja daju tekstu dodatnu životnost, jer pokazuju da svetinja nije samo istorijska tema, već i prostor svakodnevnog rada, službe i truda.

Posebno je zanimljiv podatak da je u manastiru Voljavac gajila „bogorodične suze“, vrstu ploda od kojeg je pravila brojanice i narukvice. Semenje je, kako se navodi, donela sa Svete Gore. Deo tih rukotvorina prosleđivao se manastiru Ostrog.

Ovakvi detalji možda nijesu centralni za istorijsko datovanje svetinje, ali jesu važni za celinu priče, jer pokazuju kako izgleda svakodnevni život jednog obnovljenog manastira.

Stara loza i sećanje na nekadašnji vinograd

U svedočenjima o manastiru Voljavcu navodi se i da se pored manastirskog konaka nalazi loza za koju se kaže da potiče iz 12. veka. Prema kazivanju, ona je bila izgubljena i nalazila se oko pola kilometra od manastira, na mestu gde je nekada bio manastirski vinograd, a zatim je preneta bliže svetinji.

Za tu lozu se kaže i da je prethodnica čuvenog vina Vranac, kao i da rađa sitne plodove slične borovnici. Ovakav podatak treba posmatrati kao deo lokalnog predanja i zanimljiv segment manastirske tradicije, a ne kao strogo potvrđenu naučnu činjenicu. Ipak, on doprinosi identitetu mesta i pokazuje koliko se oko svetinje sačuvalo različitih slojeva pamćenja.

Tragovi starine oko crkve

Posebno važan deo priče o Voljavcu jesu tragovi starije prošlosti koji se nalaze oko same crkve. Pominju se velike pogrebne ploče, naročito jedna lepo obrađena kamena ploča duga oko dva metra i debela oko jedan metar, na kojoj je isklesan mač.

Prema tumačenju, takav grob bi mogao pripadati nekom srednjovekovnom vlastelinu. To je veoma važan detalj, jer pokazuje da širi prostor oko crkve može čuvati ostatke starijeg plemićkog i crkvenog života.

Narodno predanje o Svetom Đorđu

Narodno predanje ovu kamenu ploču vezuje za Svetog velikomučenika Đorđa. Po očuvanoj legendi, kada je Sveti Đorđe ubio aždaju, mač je pao upravo na mestu gde se danas nalazi velika kamena ploča sa urezanim mačem.

Ovakvo predanje nije istorijski dokaz u naučnom smislu, ali je važno za razumevanje duhovne geografije jednog mesta. U mnogim starim krajevima upravo su ovakve legende čuvale sećanje na svetinje i stare grobove onda kada nije bilo dovoljno pisanih izvora.

Dvorište, Laz i ostaci starog groblja

U blizini crkve pominje se i mesto koje nosi naziv Dvorište, gde je, prema predanju, nekada bio dvor nekog velikaša. U susednom zaseoku Laz nalaze se ostaci starog srpskog groblja i grobljanske kapele.

Ovi podaci dodatno pojačavaju utisak da prostor oko manastira Voljavca nije bio samo usputna seoska lokacija, već mesto sa dubljom istorijskom strukturom. Kada se spoje crkva, tragovi vlastelinskog sloja, staro groblje i narodno predanje, postaje jasno da je Voljavac imao veći značaj nego što bi se moglo zaključiti samo na osnovu današnjeg izgleda.

Prirodno okruženje i utisak svetinje

U svedočenjima o manastiru Voljavcu naglašava se i da se svetinja nalazi u prelepom prirodnom okruženju. To nije nevažan detalj. Mnogi manastiri svoj pun smisao dobijaju upravo u spoju prirodnog ambijenta, istorijskog pamćenja i liturgijskog života.

Voljavac je primer takvog mesta: nije monumentalna svetinja velikih razmera, već tiši i povučeniji prostor u kome se snažno oseća starina, tradicija i veza sa lokalnim narodom.

Značaj manastira Voljavac danas

Danas manastir Voljavac ima višestruk značaj. On je istovremeno:

• svetinja vezana za predanje o Stefanu Nemanji

• mesto koje potvrđuju važni srednjovekovni izvori

• obnovljeni hram poznat kao Bogorodica Bistrička

• duhovno sabiralište naroda bjelopoljskog kraja

• prostor u kome se i dalje čuvaju tragovi starine, predanja i lokalnog identiteta.

Njegov značaj nije samo u starosti, niti samo u obnovi. Voljavac je važan zato što u sebi objedinjuje i istorijski izvor, i crkveno predanje, i živo prisustvo naroda.

Zaključak

Manastir Voljavac kod Bijelog Polja predstavlja jednu od onih svetinja čiji značaj daleko prevazilazi današnje fizičke dimenzije kompleksa. U njemu se spajaju nemanjićko predanje, Vladislavljeva povelja, tragovi srednjovekovnog života, rušenje u kasnijim vekovima i obnova u novije doba.

Posebnu vrednost ovoj svetinji daju i detalji koje čuvaju lokalno pamćenje: mrestilište na ušću Bistrice, tragovi starog groblja, kamena ploča sa mačem, predanje o Svetom Đorđu, priča o staroj lozi i svedočenja monaštva o savremenom životu manastira.

Zato Voljavac nije samo obnovljena crkva kod Bijelog Polja. To je mesto u kome se i danas oseća slojevita veza između istorije, predanja, prirode i vere.