Manastir Zlateš

Manastir Zlateš

Manastir Zlateš nalazi se u selu Tomaševo, u blizini Bijelog Polja, u Crnoj Gori. Pripada Eparhiji budimljansko-nikšićkoj Srpske pravoslavne crkve. Današnji manastir vezan je za hram Svetog proroka Ilije, koji je po blagoslovu episkopa budimljansko-nikšićkog Joanikija prerastao iz parohijske crkve u manastir i dobio ime Zlateš, po starom nazivu ovog kraja.

Iako je današnji manastirski status novijeg datuma, ime Zlateš upućuje na mnogo dublji istorijski sloj. U crkvenom i narodnom pamćenju ovaj prostor se vezuje za staru duhovnu i kulturnu celinu u okviru Polimlja i Vranješke doline, koja je u doba Nemanjića imala značajno mesto.

Gde se nalazi manastir Zlateš

Manastir Zlateš se nalazi u Tomaševu, u Vranješkoj dolini, na oko 24 kilometra od Bijelog Polja. Ovaj kraj je u starijim predanjima i zapisima vezivan za naziv Zlateš, koji se kasnije izgubio, dok je naziv Vranješ ostao u široj upotrebi.

Zbog toga današnji manastir ne nosi samo lokalni naziv crkve u Tomaševu, već obnavlja i starije ime čitavog područja. To mu daje širi identitetski značaj, jer ne predstavlja samo jednu obnovljenu svetinju, već i podsećanje na stariji istorijski i duhovni kontinuitet ovog kraja.

Manastir Zlateš u doba Nemanjića

Prema predanju i crkvenim tumačenjima, istorijat Zlateša seže još u 12. i 13. vek, u doba Nemanjića. U tekstovima koje si dao ovaj kraj se opisuje kao istaknuti punkt pravoslavlja i jedan od kulturno razvijenijih delova tadašnje srpske države.

Navodi se da je deo Polimlja i Potarja, zajedno sa Zlatešom, držao veliki knez Miroslav, brat Stefana Nemanje i gospodar Zahumlja. U isto vreme, na Limu je podignuta crkva Svetih Petra i Pavla, verovatno pre 1190. godine, što se uklapa u širi talas crkvenog i manastirskog razvoja na ovom prostoru.

Treba ipak biti oprezan: za sam današnji manastir Zlateš u Tomaševu nije potvrđeno da je neprekinuto postojao od tada do danas, ali je važno istaći da se duhovna tradicija i naziv Zlateš u ovom kraju vezuju upravo za nemanjićko doba.

Predanje o nazivu Zlateš i Vranješ

Jedan od najzanimljivijih delova priče o ovoj svetinji jeste narodno predanje o nazivu Zlateš. Prema tom predanju, naziv potiče od davnina, a naročito se vezuje za vreme Kosovske večere. Kada je car Lazar dobio izveštaj o pristizanju srpskih snaga na Kosovo i saznao da vlastela iz Zlateša nije stigla, navodno ih je prokleo da se više ne zovu Zlateš nego Vranješ.

Od tada se, po predanju, naziv Zlateš postepeno gubi, a naročito nakon dolaska Turaka, koji su forsirali naziv Vranješ i župu Ljuboviđa preimenovali u nahiju Vranješ.

Ovo je, naravno, deo narodnog pamćenja i predanja, a ne strogo potvrđena istorijska činjenica. Ipak, ono je veoma važno za identitet mesta, jer objašnjava zašto je savremeni manastir dobio ime Zlateš i zašto se taj naziv doživljava kao obnova starijeg duhovnog sloja ovog kraja.

Hram Svetog proroka Ilije u Tomaševu

Savremeni manastir Zlateš nastao je oko hrama Svetog proroka Ilije u Tomaševu. U tekstovima koje si dao navodi se da je crkva obnavljana i građena u periodu od 1924. do 1934. godine, pod patronatom kralja Aleksandra Karađorđevića.

Kasnije je hram, tokom ratnog vremena i komunističkog perioda, pretrpeo dosta oštećenja i zapuštenosti. Tek početkom devedesetih godina počinje njegova ozbiljnija obnova i rekonstrukcija.

To znači da današnji manastir Zlateš ima dvostruku dimenziju: sa jedne strane čuva sećanje na stariju duhovnu tradiciju Zlateša, a sa druge strane oslanja se na konkretnu crkvu Svetog Ilije koja je u 20. veku obnovljena i kasnije dobila status manastira.

Pretvaranje crkve u manastir Zlateš

Po blagoslovu episkopa budimljansko-nikšićkog Joanikija, crkva Svetog proroka Ilije u Tomaševu dobila je status manastira i ponela naziv manastir Zlateš. U jednom od tekstova koje si dostavio navodi se da se to dogodilo 2011. godine.

Ova promena nije bila samo administrativna. Ona je označila pokušaj da se obnovi i oživi stari duhovni identitet kraja, kao i da se parohijska crkva razvije u manastirski centar koji će imati širi liturgijski, obrazovni i misionarski značaj.

Za prvog nastojatelja pominje se jeromonah Epifanije Vučković, dok se u kasnijim tekstovima pojavljuje i jeromonah Nikolaj kao iguman manastira.

Obnova manastirskog комплекса

U novijem periodu manastir Zlateš je značajno uređen i obnovljen. Navodi se da su meštani, crkveni odbor i vernici ulagali trud u završavanje i uređivanje manastirskog konaka, ograđivanje prostora i oblikovanje celog kompleksa kao uređene manastirske celine.

U tekstovima se posebno pominje Darko Rutović, kao predsednik crkvenog odbora i inicijator brojnih aktivnosti vezanih za obnovu. Pominju se i radovi na:

• ogradi oko manastira

• fasadi i termoizolaciji konaka

• uređenju hola ispred konaka

• završetku preostalog dela ograde i male kapije.

Iz svega toga se vidi da je obnova manastira vođena planski i sa idejom da svetinja postane trajno uređeno duhovno središte.

Živopis i ikonostas

Poseban deo obnove odnosio se na unutrašnje uređenje hrama. U tekstovima se navodi da je započet živopis manastira Zlateš, a da je freskopisanje povereno mladoj akademskoj slikarki Milici Peruničić.

Pored toga, radio se i ikonostas. U jednom trenutku već su bile postavljene ikone Hrista i Bogorodice, dok je ostatak ikonostasa bio planiran za dovršavanje u narednom periodu.

Ovaj deo je važan jer pokazuje da se obnova Zlateša nije zaustavila na građevinskim radovima, već je išla ka tome da hram dobije pun liturgijski i umetnički oblik.

Slava manastira i liturgijski život

Manastirska slava u Zlatešu jeste praznik Svetog proroka Ilije, odnosno Ilindan. U tekstovima koje si dao vidi se da se taj praznik proslavlja kao centralni događaj u životu manastira, uz večernju službu, svetu liturgiju i okupljanje naroda.

Bogosluženja i sabori na Ilindan imaju poseban značaj zato što okupljaju meštane Tomaševa i šireg kraja, ali i potvrđuju da je manastir postao aktivno mesto molitve i zajedništva, a ne samo obnovljeni objekat.

U kasnijim svedočenjima iguman Nikolaj navodi i da se liturgija služi svake nedelje i kada je crveno slovo u kalendaru, što pokazuje da je manastir zadobio redovan bogoslužbeni ritam.

Rad sa omladinom i veronauka

Jedan od posebno zanimljivih detalja u priči o manastiru Zlatešu jeste rad sa mladima. U tekstovima se navodi da manastir ima i školu veronauke, kao i crkveni hor u kome se uči pojanje.

Pominje se da u veronauci učestvuje skoro 40 mališana, što je za ovakav kraj veoma važan podatak. To pokazuje da manastir Zlateš nije usmeren samo na obnovu zgrada, već i na duhovno obrazovanje i okupljanje mlađih naraštaja oko crkvenog života.

Upravo u tome se vidi jedna od njegovih najvećih savremenih vrednosti.

Bratstvo manastira Zlateš

Važan korak u savremenom životu ove svetinje bilo je osnivanje Bratstva manastira Zlateš, koje je, prema tekstu koji si dostavio, počelo sa radom 28. avgusta 2020. godine, na praznik Velike Gospojine, po blagoslovu tadašnjeg episkopa Joanikija.

Prema svedočenju predsednika bratstva Radoja Vojinovića, bratstvo je nastalo kao odgovor na potrebu da se narod, naročito omladina, formalno organizuje oko manastira i crkvenog života, naročito nakon litija u Crnoj Gori.

Rad bratstva se, prema tom istom svedočenju, odvija u tri glavna pravca:

• misionarski rad

• pomoć manastiru i sveštenstvu u svakodnevnim aktivnostima

• humanitarni rad.

Ovaj deo je veoma važan za članak jer pokazuje da Zlateš danas nije samo manastir u užem smislu, već i centar živog crkvenog delovanja.

Biblioteka, suvenirnica i budući planovi

U savremenim planovima razvoja manastira pominju se i biblioteka i suvenirnica. Navodi se da je bratstvo već počelo da prikuplja knjige za manastirsku biblioteku i da se radi na formiranju prostora koji bi imao i obrazovnu i kulturnu funkciju.

To je važan pokazatelj da se Zlateš postepeno razvija kao duhovno-kulturni centar, a ne samo kao mesto bogosluženja.

Pored toga, budući planovi su vezani za dalju obnovu svetinje i nastavak rada sa narodom, naročito sa omladinom i porodicama iz Vranješke doline.

Značaj manastira Zlateš danas

Danas manastir Zlateš ima više nivoa značaja. On je:

• obnovljena svetinja u Tomaševu

• duhovni centar Vranješke doline

• mesto koje čuva sećanje na stariji naziv i identitet kraja

• manastir sa aktivnim bratstvom i radom sa omladinom

• primer kako se od seoske crkve može razviti živa manastirska zajednica.

Posebna vrednost manastir Zlateša je u tome što spaja istorijsko pamćenje, lokalno predanje, liturgijski život i savremeni crkveni rad.

Zaključak

Manastir Zlateš u Tomaševu predstavlja obnovljenu svetinju koja je dobila mnogo širi značaj od lokalne parohijske crkve. Njegovo ime vraća u pamćenje stari naziv Zlateš, vezan za istoriju i predanje Vranješke doline, dok njegov savremeni život pokazuje kako jedna svetinja može postati središte liturgije, omladinskog rada, misionarenja i obnove narodne vere.

Zato Zlateš nije važan samo kao manastir Svetog Ilije, već i kao simbol duhovnog sabiranja i vraćanja crkvi u ovom delu Polimlja.