Manastir Dragović

Manastir Dragović

(Eparhija dalmatinska, Srpska pravoslavna crkva)

Manastir Dragović je jedan od tri istorijska srpska manastira u Dalmaciji, uz manastire Krku i Krupu. Nalazi se u selu Koljane, u Cetinskoj krajini (Dalmacija, Republika Hrvatska), u zoni reke Cetine i Perućkog jezera. U tradiciji i istorijskim pregledima najčešće se navodi da je podignut 1395. godine, a kao osnivač se pominje kralj Tvrtko I Kotromanić.

Položaj i okruženje

Stari Dragović je vekovima bio vezan za plodnu Cetinsku krajinu i tok Cetine. Danas je slika prostora drugačija: stvaranjem veštačkog Perućkog jezera potopljen je deo nekadašnjih polja i starijih manastirskih lokacija, pa je manastir premešten na uzvišenje iznad leve obale Cetine.

U blizini današnjeg manastira Dragović vide se i ostaci utvrđenja poznatog kao “Gradina”, dok se u okolini pominju lokalni toponimi poput brda Kosa.

Poreklo naziva

U predanju se navode dva objašnjenja imena “Dragović”:

1. Po Dragu – prema letopisu koji se pripisuje arhimanadritu Gerasimu Petranoviću (1859), manastir je dobio ime po čoveku Dragu, koji je sa braćom Dobrom i Vukom prešao iz Bosne u Cetinsku krajinu. Uz ovu priču ide i sećanje na Vukovićev most na Cetini (danas pod vodom jezera), kao i na obližnje selo koje se i danas zove Dabar.

2. Po rečici Dragović – drugo predanje kaže da je manastir dobio ime po rečiци/izvoru Dragović u blizini starog manastirskog mesta.

Istorija i stradanja manastira Dragović

Manastir Dragović je tipičan primer dalmatinske svetinje čiji je život neraskidivo vezan za istoriju naroda tog prostora: razaranja, obnavljanja, seobe, prekidi i povratci.

Najčešće isticane prelomne tačke:

• 1480. – opustošen u jednom od turskih pohoda; bratstvo rasterano.

• 1537. – novo stradanje u vreme turskog pohoda prema Klisu.

• 1590. – obnova, ali ubrzo potom monasi napuštaju manastir zbog gladi.

• 1694. – obnova pod vladikom Nikodimom Busovićem;

• 1698. – manastir ponovo napušten usled napada;

• 1699. (Karlovački mir) – povratak bratstva u manastir pod izmenjenim političkim okolnostima (mletačka vlast u Cetinskoj krajini).

Poseban trag ostavlja i podatak da se 1585. pet dragovićkih monaha povuklo na područje tadašnjeg Budimskog vladičanstva i tamo osnovalo manastir Grabovac.

Tri preseljenja manastira Dragović

Za manastir Dragović je karakteristično da je više puta menjao mesto, što je retkost i među manastirima Dalmacije.

1. Prvobitno mesto (stari Dragović) – vezano za ranu fazu manastira i predanja o izvorima/rečici Dragović.

2. Preseljenje 1777. – zbog nestabilnog tla i vlage, uz dozvolu mletačkih vlasti započinje premeštanje; novi manastir podignut je na mestu zvanom Vinogradi. Nova crkva i manastir su osvećeni 20. avgusta 1867.

3. Preseljenje u 20. veku (1950-e) – zbog izgradnje hidroenergetskog sistema i formiranja Perućkog jezera, manastir je ponovo izmešten; nove prostorije su osvećene 1959. na Malu Gospojinu. Sa ovim preseljenjem vezuje se i veliko raseljavanje pravoslavnog stanovništva iz potopljene cetinske doline.

Sudbina u 20. i 21. veku

Tokom ratnih događaja 1995. godine manastir je ponovo opustošen, a u periodu do obnove početkom 21. veka prostor je bio degradiran i korišćen neprimereno (u tekstovima se navodi čak i kao štala). U savremenom periodu naglašava se povratak monaškog života i postepena obnova manastirskog kompleksa.

Stari Dragović: izgled i tragovi prošlosti

Opis starog manastira Dragović govori o skromnijoj crkvi okruženoj manastirskim zgradama, sa zvonikom “na preslicu” i malim zvonom (pominje se godina 1720). Navode se i kamene ploče sa zapisima o obnovama (npr. obnova u vreme igumana Vikentija, te godine uklesane na časnoj trpezi), kao i posebni detalji:

• kapela posvećena Svetoj Petki (u starijoj fazi iznad hora);

• ugradnja rimskih kamenih spomenika (pominju se žrtvenik Silvanu i kamena predstava lavova), koji se danas čuvaju u manastirskoj riznici.

Riznica, biblioteka i dragocenosti

Manastir Dragović je do 1995. bio poznat po bogatoj biblioteci i riznici. U tekstovima se pominju:

• Oktoih iz 14. veka,

• Minej za maj (1531), pisan u Studenici,

• knjiga štampana u Ostrogu 1594,

• Zakonopravilo/Krmčija štampano u Moskvi 1653,

• antimins patrijarha Arsenija III Čarnojevića (1692) (navodi se kao posebno važan), kao i antiminsi jerusalimskog patrijarha Dositeja (1701) i drugih jerarha,

• ručni krst iz 1739, srebrni filigranski kivot i drugi predmeti.

Pominju se i imena ljudi od kulture koji su svraćali u Dragović ili ostavili trag u zapisima: Dositej Obradović, Laza Kostić, Ivo Ćipiko, Simo Matavulj. Takođe, navodi se da je Vuk Karadžić održavao prepisku sa nastojateljem Jerotejem Kovačevićem i slao prilog manastiru.

Današnja crkva i opšti opis arhitekture

Za današnji manastirski hram se navodi da je podignut krajem 1950-ih (često se pominje 1958 kao godina gradnje crkve, i 1959 osvećenje manastirskih prostorija). Opisuje se kao:

• jednobrodna kamena crkva, zidana od tesanog kamena (delom prenetog sa starije crkve),

• sa zvonikom četvorougaone osnove uz zapadni portal,

• uz prenetu ili povezanu celinu kapele Svete Petke, i manastirsku kuću uz crkvu.

Zaključak

Manastir Dragović je svetinja “nemirne sudbine”: podignut krajem 14. veka, kroz vekove više puta razaran i obnavljan, a čak tri puta preseljen. Ipak, ostao je jedan od ključnih duhovnih oslonaca pravoslavnih Srba u Dalmaciji i Cetinskoj krajini, sa snažnim pamćenjem o potopljenim starinama, velikim stradanjima i upornom obnovom.