Manastir Medak

Manastir Medak nalazi se u Lici, u Republici Hrvatskoj, u selu Medak (opština Gospić). Pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi – Eparhiji gornjokarlovačkoj. Svetinja je vezana za staru pravoslavnu tradiciju ovog kraja i za složenu istoriju Like u periodu Vojne krajine, seoba i administrativnih preuređenja.

Danas se manastirski život nastoji obnoviti u okviru manastirskog kompleksa, iako manastir nema bratstvo, a obnovu i brigu vodi Njegovo Preosveštenstvo episkop gornjokarlovački g. Gerasim.

Osnovni podaci

• Eparhija: Gornjokarlovačka

• Osnivanje / najstariji sloj tradicije: 1688. (u vezi sa starim hramom Sv. Jovana)

• Mesto: Medak, 53205 Gospić, Hrvatska

• Kontakt: episkop@eparhija-gornjokarlovacka.hr

• Obnova manastira (ponovno vaspostavljanje): eparhijska odluka (E. br. 418/06) od 6. 9. 2006., Karlovac

Prošlost i značaj mesta

Manastir Medak se ubraja u važnije crkvene tačke Eparhije gornjokarlovačke, naročito zbog istorijskih tragova o crkvi, “vladikinom dvoru”, kapeli i školovanju svešteničkog kadra.

Prema podacima o naseljavanju:

• Manastir Medak je u periodu 1522–1577 bio pust.

• Potom je naseljavan (navodi se i uloga Ferhad-paše), delom muslimanskim stanovništvom i delom srpskim narodom sa prostora Severne Dalmacije.

• U 17. veku beleži se naselje sa kućama lociranim ispod Gradine.

• Tokom ustanka u Lici (1684–1689) Medak ponovo ostaje bez stanovništva, a nakon povratka Like i Krbave pod austrijsku vlast dolazi do većeg doseljavanja Srba iz kninskog kraja, Ravnih Kotara, Obrovca i Bukovice, kao i iz Brinja i bliže okoline (posle 1712).

U takvom kontekstu, pravoslavna crkvena infrastruktura postaje ključna tačka okupljanja, identiteta i organizovanja života zajednice.

Stari hram i manastirsko predanje

U samom Medku, “idući dalje kroz selo”, nailazi se na stari pravoslavni hram Usekovanja glave Svetog Jovana Krstitelja, koji se vezuje za najraniji sloj tradicije i za podatak da je hram podignut još 1688. godine na obali reke Like.

U 17. veku se na ovom području pominje mogućnost postojanja manastira Medak. U tekstovima se naglašava da nije potpuno jasno da li je u Medku formalno postojao manastir u klasičnom smislu, ali je činjenica da su oko dvora i hrama gotovo stalno brinuli monasi, što pojačava manastirski karakter mesta.

Dodatno, na vojnoj karti Habzburške monarhije iz 1774/1775 na mestu dvora ucrtan je hram označen kao “stari manastir” (Altes monaster), a na katastarskim mapama iz 19. veka crkvena zemlja se naziva “namastirske bare” — što je još jedan važan trag u korist manastirskog predanja.

Vladikanski dvor i crkveni centar (kraj 17. i 18. vek)

Krajem 17. veka Medak dobija posebno mesto u crkvenoj organizaciji ovog prostora. Navodi se da je prvi arhijerej, mitropolit Atanasije Ljubojević, oko 1695. godine u Medku organizovao svoje sedište i sagradio vladikanski dvor — drvenu kuću sa četiri sobe i tri uža vrta. U tom dvoru su boravili kostajničko–lički episkopi kada bi dolazili u ove krajeve.

Manastir Medak se nalazi i na popisu pravoslavnih parohija u Karlovačkom generalatu iz 1700. godine, kada se navodi 110 kuća i jedan sveštenik.

U opisu Eparhije iz 1755. godine (episkop Danilo Jakšić) navodi se:

• da je 1695. u Medku sagrađen kameni hram Svetog Jovana,

• i drveni hram posvećen Pokrovu Presvete Bogorodice.

Po narodnom predanju, kod crkve Svetog Jovana sahranjen je mitropolit Atanasije Ljubojević.

Bogoslovija u Medku (1752) i velika gradnja (1770)

Posebno značajan podatak je da je episkop Danilo Jakšić otvorio neku vrstu bogoslovije u Medku 1752. godine, gde su se učenici pripremali za sveštenički čin. Izdržavali su se obradom zemlje i često imali i stoku — što pokazuje realan, krajiški, radni model školovanja i opstanka.

Kako je crkva bila udaljena oko pola sata hoda od dvora, episkop Jakšić odlučuje da gradi dvor sa školom i crkvom uz sam dvor. Građu su spremili narod i sveštenstvo oтоčke i ličke regimente, dok je vladika platio majstore.

Do zime 1770. godine podignuta je velika zgrada “na dva poda” (sprata) za dvor i školu, a uz nju je prizidana velika kapela sa zvonikom. U prizemlju je uređena velika prostorija za školu i dve sobe za oca Joanikija (Janićija) Milojevića, koji je bio ekonom i učitelj. Učenici su u početku stanovali u starom dvoru.

Oduzimanje i propadanje dvora (1772–1775) i kasnija sudbina

Posle iznenadne smrti vladike Jakšića, državne vlasti oduzimaju dvor, crkvu i zemlju. U administrativnim sporovima u Beču pojavljuju se optužbe da su crkveni velikodostojnici “nepristojnim načinom” kupovali zemlju za svoje dvore. Sledi niz naredbi i procena, a potom i isplata relativno male sume za oduzeto.

Otkupljeni dvor (na uglu puta Gospić–Gračac i puta za Počitelj) pretvoren je u:

• oficirski kvartir i kompanijsku upravu,

• kapeli je skinut zvonik i pretvorena je u tamnicu,

• nakon ukidanja Krajine prostor je postao komunalna škola,

• kasnije je ustupljen “Sokolu”.

U Drugom svetskom ratu, 1943. godine, zgradu su zapalili Nemci (posle povlačenja Italijana). Danas se taj lokalitet pamti pod nazivom Dvorina, a u tekstovima su sačuvani i precizni opisi dimenzija dvora i kapele (uključujući apsidu), uz pretpostavku da je kapela bila posvećena Svetom Georgiju.

Hram Usekovanja glave Svetog Jovana Krstitelja

Poznato je da je 1724. godine podignut novi hram na novoj lokaciji — današnjoj lokaciji crkve (što se poklapa i sa vojnom kartom iz 1774/1775).

Pre Drugog svetskog rata u crkvi se čuvao “Apologijum” sa zapisom sveštenika Georgija Kleuta iz 1794. godine o obnovi crkve: radovi su obuhvatali unutrašnjost, spoljašnjost, krov, kao i krov na crkvenoj kući. Novi zapis kaže da je do obnove došlo i 1805. godine, kada su obnovljeni hram i zvonik, a majstor je bio Ivan Amadorij iz Italije.

Navodi se i potreba za opravkom 1848, zatim obnova 1867, kada je stara crkva porušena i na njenom mestu podignuta nova. Pri gradnji su pronađeni predmeti iz ilirskog doba, što se dovodi u vezu s tim da je ovo područje bilo deo rimskog/japodskog naseljavanja.

Sadašnja crkva osveštana je 1884. godine, u vreme vladike Teofana Živkovića i sveštenika Danila Trbojevića. Gradnju su pomogli trgovci iz Gospića (Isak Medaković i Isak Vujnović), što potvrđuje natpis iznad južnih vrata.

Arhitektura (opis iz teksta)

• zidana kamenom, omalterisana spolja i iznutra

• dimenzije: 27 × 10 m

• zvonik kvadratnog preseka, krov zvonika pokriven bakarnim limom

• krov crkve dvovodan (u opisu: aluminijumski beli lim)

• istočna strana završava polukružnom apsidom

Hram nije živopisan. Drveni ikonostas je u lošem stanju; ima oko trideset ikona u baroknom stilu, ali je sedam ikona nestalo 1995. godine. Crkva je obnavljana i 1990. godine. Postoji i lokalno predanje da su u Drugom svetskom ratu pokušali da je sruše dinamitom, ali je narod to sprečio i bacio u reku.

Manastirski kompleks danas

Pored hrama, kompleks obuhvata:

• nedovršen konak (drveni), severoistočno od hrama

• objekat južno od hrama, danas u ruševnom stanju — kuća u kojoj je živeo monah Georgije (Ljeskovac)

Monah Georgije (Ljeskovac) je posle Drugog svetskog rata jedno vreme brinuo o hramu zajedno sa porodicom. U toj kući se pre Drugog svetskog rata čuvao veći broj vrednih bogoslužbenih knjiga iz 17. i 18. veka, ali taj fond nije sačuvan u manastiru.

Groblje, riznica i pisani tragovi

Manastirsko groblje nalazi se u porti uz oltarski deo. U tekstu se navode imena više sahranjenih sveštenika i crkvenih služitelja (porodice Trbojević i Ljeskovac), što je važan deo lokalne crkvene memorije.

Što se tiče riznice i biblioteke, pre Drugog svetskog rata bilo je mnogo predmeta i knjiga (srbuljska izdanja, bogoslužbene knjige iz Kijeva i Moskve, antiminisi, zapisi i prilozi), ali se naglašava da arhiva i biblioteka nisu sačuvane u manastiru, a danas postoji samo manji broj starih ikona i četiri litije.

Takođe se navode podaci o matičnim knjigama (krštenih, venčanih, rođenih, umrlih) i delovodnim protokolima, što svedoči o dugoj administrativnoj i parohijskoj funkciji ove crkve.

Velebit – kapela Svetog Marka (manastirski metoh)

U okviru šireg crkvenog prostora pominje se i kapela Svetog Marka na Velebitu, za koju se iz molbe iz 1857. saznaje da su je želeli graditi bolesni i iznemogli “sa obe strane Velebita”, jer su na tom mestu našli isceljenje. Pominje se i pećina u kojoj su se službe vršile pre gradnje kapele, naročito na praznik Rođenja Svetog Jovana Preteče, kao i predanje o monasima svetogorcima koji su se tu krili i čuvali “sveto telo” (moguća veza s moštima, ali bez konačne potvrde).

Kapela je sagrađena od kamena 1863. godine (natpis na portalu), ima preslicu za zvono, a obnavljana je kroz istoriju; spaljena je 1941, zatim obnavljana tokom rata, a obnova je i danas tema u tekstovima.

Ponovno vaspostavljanje manastira (2006)

Manastir Medak je ponovo vaspostavljen eparhijskom odlukom od 6. septembra 2006. godine (Karlovac). Iako nema stalnog bratstva, cilj je da se uz obnovu i osnovnu infrastrukturu omogući kontinuitet crkvenog života, bogosluženja i eventualnog monaškog prisustva.