Manastir Ćelija Piperska

Manastir Ćelija Piperska

Manastir Ćelija Piperska je jedna od poznatijih svetinja na prostoru Pipera i šire okoline Podgorice. Pripada Mitropoliji crnogorsko-primorskoj Srpske pravoslavne crkve, a nalazi se iznad sela Gornji Crnci, na uzvišenju sa kojeg se pruža širok pogled na okolni kraj. Manastirski hram posvećen je Rođenju Presvete Bogorodice.

Ova svetinja se u narodnom i crkvenom pamćenju najviše vezuje za Svetog Stefana Piperskog, velikog podvižnika i čudotvorca, čije se mošti čuvaju u manastiru. Upravo po njegovoj isposničkoj ćeliji manastir je dobio ime, a kroz vekove je iz male pustinjske ćelije izrastao u poznatu monašku obitelj.

Gde se nalazi manastir Ćelija Piperska

Manastir Ćelija Piperska se nalazi oko 17 kilometara od Podgorice, na ivici planinske visoravni iznad sela Gornji Crnci, u području Pipera. Podignut je na uzvišenju koje je u starijim zapisima poznato kao Zborna glavica, dok se u blizini pominju i lokaliteti Gospođina glavica i Gospođina voda.

Položaj manastira je izuzetno upečatljiv. Sa jedne strane deluje skrovito i monaški povučeno, a sa druge pruža širok pogled na okolinu. Zbog takvog mesta bio je pogodan i za isposnički život i za manastirsko sabiranje.

Poreklo i starina svetinje

Za manastir Ćelija Piperska vezuju se dva predanja o starini. Po jednom mišljenju, svetinja ima mnogo starije korene i mogla bi se dovesti u vezu sa 12. vekom i vremenom Stefana Nemanje. To se objašnjava činjenicom da se u okolini nalaze značajni arheološki lokaliteti, među kojima se pominju Gradina iz 9. veka i Djevič grad, gde su nađeni ostaci starije crkve, verovatno iz ranijeg perioda.

Ipak, istorijski najjasniji sloj vezan je za 17. vek i za dolazak Svetog Stefana Piperskog, po kome je manastir dobio svoj današnji duhovni identitet. Zato se može reći da je moguće da mesto ima starije poreklo, ali da sadašnja manastirska tradicija najjasnije počinje sa Svetim Stefanom Piperskim.

Sveti Stefan Piperski i osnivanje manastira

Najvažnija ličnost u istoriji ove svetinje je Sveti Stefan Piperski. Po predanju i zapisima, rođen je u Župi Nikšićkoj, a zamonašio se u manastiru Morača. Zbog teških prilika i turskog zuluma napuštao je jedno mesto za drugim, da bi se konačno nastanio u Piperima, u selu Crnci.

Na mestu koje mu je, prema predanju, ustupio knez i pop Ananije Lalić, najpre je podigao sebi malu ćeliju, a zatim i crkvicu. Upravo iz te skromne isposnice razvila se današnja Ćelija Piperska.

U tekstovima koje si dao navodi se da je 1667. godine sagradio malu crkvu posvećenu Rođenju Presvete Bogorodice, a nešto kasnije i školu i monašku kuhinju. Sveti Stefan se ovde podvizavao više decenija i upokojio se 1697. godine.

Mošti Svetog Stefana Piperskog

Veliki duhovni značaj manastira Ćelija Piperska vezan je za mošti Svetog Stefana Piperskog, koje se čuvaju u ovoj svetinji.

Predanje kaže da su njegove mošti, nekoliko godina nakon upokojenja, pronađene netljene i prenete u crkvu. Od tada je Ćelija Piperska postala mesto molitve, poklonjenja i duhovne utehe za narod Pipera, Bjelopavlića i šireg kraja.

Upravo prisustvo moštiju učinilo je da manastir ne bude samo istorijska svetinja, već i živo hodočasničko mesto.

Razvoj manastira Ćelija Piperska kroz vekove

Od male ćelije i crkvice manastir je postepeno prerastao u veću monašku obitelj. Tokom vremena različiti nastojatelji su ga dograđivali, podizali zgrade i širili kompleks.

U starim opisima pominju se:

• škola

• kula

• konak

• manastirski zid

• velika ulazna vrata

• prateće zgrade oko porte.

Na taj način je manastir Ćelija Piperska od male pustinjske isposnice postala pravi manastirski kompleks, zatvoren i uređen kao utvrđena svetinja.

Arhitektura manastirske crkve

Manastirska crkva posvećena Rođenju Presvete Bogorodice ima jednobrodnu osnovu sa polukružnom apsidom, kupolom i bočnim pevnicama. Kasnije joj je dozidana i šira priprata.

Crkva je spolja rustična i jednostavna, zidana od pritesanog kamena složenog bez strogo pravilnog reda. Njene osnovne dimenzije su približno:

• dužina oko 15,5 metara

• širina oko 7 metara.

Na preseku glavnog broda i poprečnog prostora nalazi se kupola sa okruglim tamburom i četiri mala prozora. Zapadna fasada završava se visokim zvonikom na preslicu sa dva otvora za zvona.

Sve to crkvi daje snažan, jednostavan i starinski izgled, veoma uklopljen u planinski ambijent u kome se nalazi.

Obnove u 19. veku

U 19. veku manastir Ćelija Piperska je bio aktivan i više puta obnavljan. Posebno se pominje obnova iz 1815. godine, kada je iguman Mihailo Petrović izgradio pripratu uz crkvu. Kasnije su 1823. godine podignuti zvonik, kube i deo konaka.

Veća rekonstrukcija izvedena je i 1889. godine. U tom periodu manastir je imao značajnu ulogu i u prosvetnom životu kraja. U manastirskoj školi otvorena je i crkvena biblioteka, koja je u to vreme važila za jednu od najvećih u Crnoj Gori.

To jasno pokazuje da Ćelija Piperska nije bila samo mesto molitve, već i važan centar pismenosti i obrazovanja.

Manastirska biblioteka i njeno stradanje

Ćelija Piperska je, pored Cetinjskog i Moračkog manastira, imala jednu od najznačajnijih biblioteka i arhiva u Crnoj Gori. To je bio veliki kulturni kapital ove svetinje.

Nažalost, tokom teških vremena 20. veka, naročito u posleratnom komunističkom progonu, manastir je teško stradao, a sa njim je stradala i manastirska biblioteka, koja je spaljena. Time je izgubljen veliki deo pisane baštine vezane za ovu svetinju i čitav kraj.

Stradanje posle Drugog svetskog rata

Iako manastir Ćelija Piperska zbog svog skrovitog položaja nije bio teško oštećen tokom samog Drugog svetskog rata, najveće stradanje doživeo je 1945. godine, u posleratnom komunističkom teroru.

Tada su manastirske zgrade razrušene, biblioteka spaljena, a svetinja prepuštena propadanju. Taj period ostavio je dubok trag u istoriji manastira i pokazao da je 20. vek bio jednako težak za mnoge crkvene ustanove kao i raniji vekovi ratova i turskih progona.

Obnova u drugoj polovini 20. veka

Kasnije je manastir Ćelija Piperska obnovljen kao ženski manastir. Posle zemljotresa 1979. godine pokrenuta je nova ozbiljna obnova, koja je završena tek 1994. godine.

U tom procesu važnu ulogu imao je otac Lazar Adžić, potonji iguman ostroški, koji je u manastir došao 1987. godine. Njegov dolazak označio je početak novog perioda duhovnog i graditeljskog preporoda. U kratkom vremenu obnovio je zgrade, uredio manastirsko imanje i okupio oko sebe veliki broj mladih ljudi.

Zbog njegovog rada s pravom se može smatrati jednim od ključnih obnovitelja ove svetinje u savremenom dobu.

Manastir Ćelija Piperska kao ženska porodica

Po blagoslovu mitropolita Amfilohija, manastir je po prvi put u svojoj istoriji postao ženski manastir. To se dogodilo zato što se oko oca Lazara okupio veliki broj devojaka koje su zavolele monaški život.

Tako je Ćelija Piperska dobila novo sestrinstvo i novu ulogu u savremenom crkvenom životu. Od tada pa do danas manastir živi kao ženska monaška zajednica, sa redovnim bogosluženjem, radom i gostoprimstvom.

Ikonopisna škola i rukodelje

Od 1988. godine u manastiru deluje ikonopisna škola, po kojoj je Ćelija Piperska postala poznata i van Crne Gore. Pored toga, sestrinstvo se bavi i drugim oblicima rukodelja i manastirske proizvodnje.

U manastiru danas postoje:

• ikonopisna radionica

• izrada brojanica i krstića

• izrada keramičkih ikonica i plovaka za kandila

• izdavačka delatnost

• manastirsko rukodelje.

Posebno je poznat manastirski melem Stefalaz, koji se godinama izrađuje u manastiru i po kome je ova svetinja postala prepoznatljiva široj javnosti.

Današnji izgled i život manastira

Danas manastir Ćelija Piperska deluje kao uređena i živa monaška obitelj. Opasan je zidom, sa razuđenim krovovima crkve i konaka, pa čitav kompleks deluje poput malog starog utvrđenog grada.

U porti centralno mesto zauzima manastirska crkva, dok se oko nje nalaze konaci i prateći objekti. Pored duhovnog života, u manastiru se obrađuje bašta, održava imanje i prima veliki broj poklonika i posetilaca.

Manastir je danas poznat i po lepom pejzažu, miru i duhovnoj atmosferi, zbog čega ga posećuju i vernici i ljudi koji tragaju za tišinom i sabranošću.

Značaj manastira Ćelija Piperska

Značaj ove svetinje je višestruk. Ćelija Piperska je:

• manastir vezan za kult Svetog Stefana Piperskog

• važno hodočasničko mesto zbog njegovih moštiju

• istorijska svetinja Pipera i šire okoline Podgorice

• mesto monaškog života i duhovnog sabiranja

• centar ikonopisanja i manastirskog rukodelja.

Zbog toga ovaj manastir Ćelija Piperska ima posebno mesto u duhovnom životu Mitropolije crnogorsko-primorske i vernog naroda Crne Gore.

Zaključak

Manastir Ćelija Piperska spada među najvažnije svetinje na prostoru centralne Crne Gore. Iako se za njegovo poreklo vezuju i starija predanja, njegov najdublji identitet vezan je za Svetog Stefana Piperskog, podvižnika, ktitora i čije mošti počivaju u ovoj obitelji.

Kroz vekove je manastir rastao iz male isposničke ćelije u značajnu svetinju, prolazio kroz obnove i stradanja, da bi u novije vreme doživeo snažan preporod kao ženski manastir. Danas Ćelija Piperska ostaje mesto molitve, poštovanja svetitelja, rada i duhovne utehe za mnoge poklonike.