Najpogodnije vreme za posetu je proleće i jesen, kada su vremenski uslovi prijatni, ali je manastir otvoren tokom cele godine.
Istorija manastira Gradište kroz vekove
Predanje i srednjovekovni počeci (XI–XIV vek)
Prema narodnom predanju, manastir Gradište podignut je 1116. godine, na temeljima starije, verovatno antičke građevine. Iako je predanje snažno ukorenjeno u lokalnoj svesti, prvi pouzdani pisani pomen potiče iz 1305. godine, iz povelje kralja Milutina. U toj povelji potvrđuje se da je kraljica Jelena darivala manastir, a nekoliko godina kasnije Milutin mu prilaže i imanje.
Od ranog perioda manastir Gradište bio je u tesnoj vezi sa velikim duhovnim centrima srpskog srednjeg veka. Vekovima je bio metoh manastira Dečani, što svedoči o njegovom značaju i uključenosti u širu mrežu srpske crkvene organizacije.
Duhovni i kulturni centar Paštrovića (XVI–XVIII vek)
U periodu osmanske vlasti manastir gradište nije bio samo mesto bogosluženja, već i centar pismenosti i očuvanja identiteta. Upravo u ovom manastiru nastao je prvi srpski bukvar, koji su 1597. godine u Veneciji štampali monasi Stefan od Paštrovića i inok Sava, dečanski monah i takođe Paštrović. Ovaj podatak svrstava manastir Gradište među značajna mesta srpske prosvetne istorije.
Crkva Svetog Nikole oslikana je 1620. godine radom popa Strahinje iz Budimlja, jednog od najuglednijih majstora postvizantijskog zidnog slikarstva. U isto vreme podignuta je i crkva Uspenja Bogorodice, što svedoči o snažnom duhovnom i graditeljskom zamahu tog doba.
Razaranja i obnova (XVIII–XX vek)
Manastir Gradište Buljarica više puta je stradao. Najteže razaranje doživeo je 1785. godine, kada su ga napale trupe Mahmud-paše Bušatlije. Kompleks je tada bio opasan snažnim bedemima sa kulom i puškarnicama, ali su zidovi i kula srušeni. Njihovi temelji sačuvani su do danas kao svedočanstvo burne prošlosti.
Tokom Prvog svetskog rata odnete su crkvene dragocenosti, a u Drugom svetskom ratu manastir su spalili Italijani. Posebno težak udarac bio je zemljotres iz aprila 1979. godine, kada su porušeni krovovi i teško oštećeni zidovi crkava. Ipak, zahvaljujući višegodišnjoj obnovi, kompleks je ponovo zasijao početkom devedesetih godina XX veka.
Arhitektura i manastirski kompleks
Današnji manastir Gradište čine tri crkve, konak i pomoćni objekti, raspoređeni na nekoliko platoa.
Crkva Svetog Nikole
Glavna manastirska crkva, posvećena Svetom Nikoli, jednobrodna je građevina dužine 12 i širine 6 metara. Sadašnji izgled dobila je početkom XVII veka, a podignuta je na temeljima starije bogomolje. Ima polukružnu apsidu i zvonik na preslicu sa tri okna.
Unutrašnjost je u potpunosti živopisana 1620. godine. Freske popa Strahinje iz Budimlja predstavljaju jedan od najznačajnijih primera postvizantijskog slikarstva na području Paštrovića. Posebno se izdvajaju monumentalna figura Svetog Nikole, scena Uspenja Bogorodice i retka predstava Svete Marije Egipćanke koja prima pričešće.
Ikonostas iz 1795. godine oslikao je i rezbario Vasilije Rafailović iz Risna. Njegovu posebnost čini ikona Svetog Hristofora sa psećo-magarećom glavom, retko ikonografsko rešenje u srpskoj tradiciji, bliže grčkom uticaju. Ovaj ikonostas sačuvan je zahvaljujući tome što je neposredno pre zemljotresa 1979. godine bio odnet na restauraciju.
Crkva Uspenja Bogorodice
Crkva Uspenja Bogorodice nalazi se na manastirskom groblju. Duga je 6, a široka 3 metra. Podignuta je 1620. godine, o čemu svedoči ktitorski natpis.
Unutrašnjost krase portreti vladarske loze Nemanjića – od Stefana Nemanje do cara Dušana. Ove freske, zajedno sa oltarskom predstavom Bogorodice i kompozicijom Uspenja, predstavljaju dragoceno svedočanstvo istorijske svesti i umetničkog dometa tog vremena.
Crkva Svetog Save i konak
Crkva Svetog Save podignuta je 1864. godine. Ikonostas je oslikao Nikola Aspioti sa Krfa, što ukazuje na snažne veze primorja sa mediteranskim umetničkim krugovima.
Manastirski konak dobio je današnji izgled sredinom XIX veka. Danas služi bratstvu i gostima, a svojim položajem i arhitekturom skladno se uklapa u ambijent uzvišenja iznad Buljarice.
Riznica i duhovno nasleđe
Pored fresaka i ikonostasa, manastir Gradište čuva uspomenu na prvi srpski bukvar štampan 1597. godine. Ova činjenica daje posebnu težinu njegovoj kulturnoj ulozi.
Kompleks je uvršten na listu zaštićenih kulturno-istorijskih spomenika Crne Gore, čime je potvrđen njegov značaj ne samo za Paštroviće, već i za celokupnu srpsku duhovnu baštinu.
Slava manastira
Glavna manastirska crkva posvećena je Svetom Nikoli, zaštitniku pomoraca i putnika, što je simbolički povezano sa primorskim karakterom Paštrovića. Slava manastira obeležava se na dan Svetog Nikole, uz liturgijsko sabranje i prisustvo vernika iz čitavog primorja.
Lokacija i pristup manastiru Gradište
Manastir Gradište Buljarica nalazi se oko 2,5 do 3 kilometra od Petrovca, uz magistralni put koji vodi ka Baru. Smešten je na malom uzvišenju iznad puta, sa koga se pruža pogled na Buljaricu i okolne brežuljke.
Do manastira se može doći automobilom, a postoji i pešačka staza koja vodi kroz groblje i dalje u šumu. Položaj manastira pruža mir i tišinu, ali i blizinu mora i turističkih centara.
Turističke i kulturne znamenitosti u okolini
U neposrednoj blizini nalaze se Petrovac, Buljarica i brojne plaže budvanske rivijere. Paštrovići su poznati po starim manastirima i crkvama, čime čitav kraj predstavlja jedinstvenu celinu duhovnog i prirodnog nasleđa.
Sa manastirskog platoa pruža se panoramski pogled na zaliv Buljarice, što dodatno doprinosi doživljaju ovog svetog mesta.
Saveti za posetu
Preporučuje se primerena odevna kultura i poštovanje manastirskog reda. Manastir prodaje skromne publikacije o svojoj istoriji, što može biti korisno za posetioce koji žele dublje upoznavanje sa svetinjom.
Najlepše vreme za posetu je proleće i jesen, kada su temperature prijatne, a priroda oko manastira u punom sjaju.
Manastir Gradište danas
Manastir je muški i pripada Mitropoliji crnogorsko-primorskoj Srpske pravoslavne crkve. Starešina manastira je arhimandrit Pavle Kalanj, koji je na čelu bratstva od 26. marta 1979. godine.
Danas manastir Gradište nastavlja svoju vekovnu misiju – da bude mesto molitve, sabranja i čuvanja istorijskog pamćenja Paštrovića.
Često postavljana pitanja o manastiru Gradište
Koje godine je osnovan manastir Gradište?
Prema narodnom predanju, manastir Gradište podignut je 1116. godine, dok se u pisanim istorijskim izvorima prvi put pominje 1305. godine u povelji kralja Milutina.
Gde se nalazi manastir Gradište?
Manastir se nalazi u Buljarici, na uzvišenju iznad magistralnog puta koji povezuje Petrovac i Bar, oko 2,5 do 3 kilometra udaljen od Petrovca.
Šta znači naziv „Gradište“?
Naziv potiče od reči „gradina“, što označava ostatke starog naselja ili utvrđenja. Arheološki nalazi u porti potvrđuju postojanje antičkih objekata na tom mestu.
Koliko crkava ima manastir Gradište?
Kompleks čine tri crkve: glavna crkva Svetog Nikole, crkva Svetog Save i crkva Uspenja Presvete Bogorodice.
Ko je živopisao crkvu Svetog Nikole?
Freske u crkvi Svetog Nikole oslikao je 1620. godine pop Strahinja iz Budimlja, jedan od najznačajnijih majstora postvizantijskog slikarstva tog vremena.
Po čemu je ikonostas u manastiru poseban?
Ikonostas iz 1795. godine, delo Vasilija Rafailovića iz Risna, poznat je po retkoj ikoni Svetog Hristofora sa psećo-magarećom glavom, što predstavlja izuzetno ikonografsko rešenje.
Kada je podignuta crkva Svetog Save?
Crkva Svetog Save podignuta je 1864. godine, a njen ikonostas oslikao je Nikola Aspioti sa Krfa.
Da li je manastir Gradište bio metoh nekog većeg manastira?
Jeste, vekovima je bio metoh manastira Dečani, što govori o njegovom značaju u okviru srpske crkvene organizacije.
Da li je manastir stradao tokom istorije?
Manastir je više puta razaran i obnavljan, posebno 1785. godine tokom osmanskih napada, zatim u oba svetska rata i u zemljotresu 1979. godine.
Šta je značajno za istoriju pismenosti u manastiru Gradište?
U manastiru je nastao prvi srpski bukvar, štampan 1597. godine u Veneciji, što manastiru daje poseban kulturni značaj.
Da li je manastir danas aktivan?
Da, manastir Gradište je aktivan muški manastir u sastavu Mitropolije crnogorsko-primorske Srpske pravoslavne crkve.
Kada je najbolje vreme za posetu manastiru?