Manastir Pakra

Osnovne informacije

Manastir Pakra je srpski pravoslavni manastir u sastavu Eparhije pakračko-slavonske Srpske pravoslavne crkve. Nalazi se u središnjoj Slavoniji, na području sela Donji Borki (opština Sirač), između Daruvara i Pakraca.

U istorijskim izvorima manastir se pominje od 16. veka (najstariji pomen se vezuje za 1556. godinu), a u pojedinim zapisima i predanjima javlja se naziv „Nova pustinja“, što naglašava njegovu izdvojenost i monaški karakter.

Napomena za posetioce: prema dostavljenim podacima, manastir je duže vreme bez stalnog monaštva i u lošem stanju, a o njemu se brine paroh daruvarske pravoslavne crkve.

Gde se nalazi i zašto je položaj važan

Manastir Pakra je smešten uz vodu – u blizini rečice Bijele, pritoke reke Pakre, po kojoj je manastir i dobio ime. Okolina pripada brdsko-planinskom delu Slavonije (Papuk), području koje se u izvorima naziva Zabrđe.

Ovaj položaj nije slučajan: kroz istoriju je upravo ovakav teren (šume, potoci, uvale i brda) često pružao zaklon manastirima, ali i stanovništvu koje se u ove krajeve povlačilo u burnim vremenima.

Širi istorijski kontekst: naseljavanje Slavonije i uloga eparhije

Planinske krajeve Slavonije srpsko stanovništvo naseljava već u 15. veku, a naročito u 16. veku, nakon osmanskih prodora i promene demografske slike regiona.

U tom okviru, Eparhija pakračko-slavonska (sa sedištem u Pakracu kao istorijskom crkvenom centru) imala je višestoljetnu ulogu u okupljanju pravoslavnog stanovništva Slavonije (i delom severne Hrvatske). Manastir Pakra pripada tom duhovnom prostoru i treba ga posmatrati kao deo šire crkveno-kulturne mreže ovog kraja.

Istorija manastira Pakra

Najstariji pomen i „Nova pustinja“ (1556)

Najstarije svedočanstvo o postojanju manastira vezuje se za 1556. godinu, kada se pominje iguman Teodosije, što ujedno znači da je manastirski život tada već bio ustaljen (nije „početak iz ničega“, već nastavak nekog niza).

U predanju se pominje i priča o pokajniku/pustinjaku (Stamenko/Stanko Njigomir) koji se zamonašio i dobio ime Jovan, a zajednica je od drvenih koliba postepeno prerasla u manastir. Ovo je vredno pomena kao narodno pamćenje, ali ga u tekstu treba jasno označiti kao predanje, ne kao dokazanu činjenicu.

Zapustelost pod Osmanlijama i obnova (1697)

Po dostavljenim izvorima, tokom osmanske vlasti manastir je u jednom periodu zapusteo, a potom ga je 1697. godine obnovio mitropolit moravski Grigorije sa monasima iz Mileševe.

Ovaj podatak je važan jer objašnjava kako su se duhovne veze i manastirska „kretanja“ između različitih srpskih prostora odigravala u realnoj istoriji: monasi su često nosili sa sobom knjige, ikone i predmete – i tako čuvali kontinuitet.

Veze sa Rusijom i jačanje ekonomije (1717 i 19. vek)

Zabeležen je odlazak Teodora Mileševca 1717. godine u Rusiju radi milostinje, odakle donosi darove (posebno knjige i dragocenosti). U kasnijem periodu manastir razvija ekonomiju, a u 19. veku se navodi da je posed manastira prelazio 100 jutara, što ukazuje na ozbiljnu materijalnu osnovu.

Izgradnje i umetnost: kapela, crkva, ikonostasi (18. vek)

Ovo je deo koji je najvredniji za „posetioca“ jer govori šta je zapravo podignuto i kako izgleda manastirski kompleks:

• 1765 – dovršena je barokna crkva Vavedenja Presvete Bogorodice (jednobrodna građevina).

• 1769 – dozidan je zvonik, pa je osnova crkve dobila oblik krsta (apsida + zvonik).

• 1761 (ili 1764) – pominje se grobljanska kapela Svetog Nikole sa kriptom za sahranu monaha.

• Ikonostasi i ikonopis:

  • pominje se rad novosadskog umetnika Vasilija Ostojića (ikonopis),

  • veliki ikonostas u crkvi opisuje se kao monumentalan (oko 10 m), sa 72 ikone u pet redova, sa jasnom ikonografskom strukturom (Stari zavet / prestone ikone / praznici / Deisis / proročke ikone / Raspeće na vrhu).

Nepogode i obnove (1780, 1785, 1887, 1923)

Manastir je stradao u snažnom nevremenu 24. maja 1780. kada su krovovi oštećeni, a obnova je završena tek 1785. zbog nedostatka sredstava.

U tekstu se navode i problemi sa krovom (limeni pokrivač) i posledicama na mikroklimu u crkvi, što je dugoročno štetilo drvenom inventaru i ikonostasu. Takođe se pominje temeljna obnova 1923. godine.

Stradanja u 20. veku i sudbina baštine

Drugi svetski rat (1943)

Po dostavljenim podacima, tokom Drugog svetskog rata manastir doživljava teška razaranja: bratstvo je proterano, konaci su paljeni, a crkva je teško oštećena/uništena. Deo dragocenosti je sklonjen (iguman Jefrem), deo je odnet u Zagreb, a sudbina pojedinih predmeta bila je složena (deo vraćen kasnije).

Posleratno vreme

Posle rata, crkva je osposobljena za bogosluženje, a deo kelija obnovljen je u meri koja je bila najpotrebnija za one koji su u manastiru boravili i obnavljali ga.

Rat 1991–1995 i kasniji radovi

U poslednjem ratu manastir je ponovo opusteo. Navodi se da su 1997. zbog lošeg stanja preuzete i skladištene pojedine ikone i delovi inventara radi zaštite.

Tokom 2007. godine izvedeni su zahvati stabilizacije (sanacija statike, drenaža, zaštitni radovi), ali po materijalu koji si poslao nije bilo velike sveobuhvatne obnove do danas.

Kako izgleda manastirski kompleks (porta)

U manastirskoj porti se izdvajaju:

• Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice – barokna jednobrodna građevina dovršena 1765.

• Konak – dugačka, uža građevina sa tri krila i dve etaže.

• Zvonik – dozidan 1769.

• Grobljanska kapela Svetog Nikole – nekada značajna, ali je prema dostavljenim podacima teško stradala usled klizanja tla i propadanja, a ruševine su danas često obrasle rastinjem i teško pristupačne.

Riznica i dragocenosti: šta se posebno izdvaja

Manastir Pakra je u tradiciji i zapisima poznat po bogatoj riznici. U materijalu koji si poslao posebno se ističe:

Mileševska plaštanica (1567)

Navodi se kao jedan od najvrednijih predmeta povezanih sa srpskom crkvenom baštinom, sa preciznim podatkom o darodavcima i datumu (6. avgust 1567.), kao i predanjem o prvobitnoj nameni i kasnijem prenošenju.

Krst patrijarha Arsenija III Čarnojevića i druge relikvije

Pominje se opis krsta sa bogatim ukrasima i detaljima, kao i druge dragocenosti: krstovi, ikone, rukopisne knjige, bakrorezi, kandila i sl.

Bogoslužbene knjige i rukopisi

Pominju se vredni rukopisni primerci (npr. „Ravnoriječko jevanđelje“ i „Rusko jevanđelje“), što svedoči da manastir nije bio samo „mesto molitve“, nego i čuvar pismenosti.

Povraćaj ikona (2018)

U dostavljenom tekstu stoji da je u decembru 2018. vraćen značajan broj ikona eparhiji, koje se čuvaju u depou Eparhijskog dvora u Pakracu, te da se u tom kontekstu pominju i ikone povezane sa manastirom Pakra.

Informacije

Manastir: Pakra (Donji Borki, opština Sirač)
Jurisdikcija: Srpska pravoslavna crkva
Eparhija: Pakračko-slavonska
Glavni hram: Vavedenje Presvete Bogorodice (dovršena 1765)
Dodatno: grobljanska kapela Svetog Nikole (18. vek; danas teško oštećena)
Okruženje: Zabrđe, Papuk; uz rečicu Bijelu / reku Pakru
Status: bez stalnog monaštva; potreba za ozbiljnijom obnovom (prema navodima)