Na levoj obali Dunava, na samom početku Banatske klisure, nalazi se Manastir Bazjaš – najstarija srpska pravoslavna svetinja na teritoriji današnje Rumunije. Ispod manastira protiče reka Nera, a iznad se uzdižu niska brda rumunskog Banata. Ovaj položaj, na prostoru gde su se vekovima sudarale države, vojske i carstva, oblikovao je i sudbinu same svetinje.
Manastirska crkva posvećena je Vaznesenju Gospodnjem. Kroz osam vekova postojanja manastira Bazjaš je bio rušen, paljen i obnavljan, ali nikada nije nestao iz duhovnog pamćenja srpskog naroda Dunavske klisure.
Predanje o osnivanju i veza sa Svetim Savom
Prema snažnom narodnom predanju, manastir je osnovan 1225. godine, u vreme Svetog Save, prvog arhiepiskopa autokefalne Srpske crkve. Predanje govori da je Sava došao na Dunav u misiji mira između srpskog kralja Stefana Prvovenčanog i ugarskog kralja Andrije II. Uprkos snažnoj košavi, odlučio je da pređe reku, čime je, prema legendi, zadivio drugu stranu i doprineo postizanju mira.
U istoj tradiciji objašnjava se i ime manastira. Kada je vetar snažno duvao, Sveti Sava mu se navodno obratio rečima: „Baš zijaš“, od čega je, prema predanju, nastao naziv Bazjaš.
U znak zahvalnosti Bogu za postignuti mir, na tom mestu je podignuta crkva posvećena Vaznesenju Gospodnjem. Iako istorijski izvori nude različita tumačenja o tačnom vremenu i ktitorstvu, svetosavsko predanje ostalo je temelj identiteta ove svetinje.
Istorijski razvoj i različita tumačenja
Zbog čestih razaranja i nestanka rane dokumentacije, kroz istoriju su se razvila različita mišljenja o osnivanju Manastira Bazjaša. Dok jedno predanje osnivanje vezuje za 13. vek i Svetog Savu, drugi istraživači ukazuju na mogućnost da je manastir u kasnijim vekovima obnavljan ili dodatno razvijan, naročito krajem 15. i početkom 16. veka.
U tim razdobljima srpski despoti, posebno iz porodice Branković, vodili su brigu o pravoslavnim svetinjama u južnoj Ugarskoj. Manastir Bazjaš se pominje kao deo šire mreže manastira koji su čuvali pravoslavlje u pograničnim oblastima.
Zbog svog položaja na granici carstava, manastir Bazjaš je više puta stradao. Tokom osmanskih ratova, manastir je bio rušen i paljen, ali je obnavljan trudom vernika i monaštva. Poslednje veće razaranje u ranijem periodu zabeleženo je 1738. godine, kada su turske trupe ponovo prešle Dunav.
Dolaskom Habsburga i formiranjem Vojne krajine, manastir se našao u novim administrativnim okvirima. Godine 1772. postao je metoh manastira Zlatice, što pokazuje da je u tom periodu bio ekonomski i organizaciono oslabljen.
Tokom 19. veka usledile su obnove. Crkva je značajno obnovljena 1860–1861. godine. U tom periodu urađen je ikonostas u baroknom stilu, a unutrašnjost je dekorisana radovima slikara 19. veka. Deo sredstava za obnovu potekao je i od srpskih dobrotvora tog vremena.
Manastir Bazjaš i nastanak naselja
Manastir Bazjaš nije bio samo duhovni centar, već i ekonomsko središte. Oko manastira se razvio prnjavor – naselje ljudi koji su obrađivali manastirsku zemlju. Prnjavorci su dobijali pravo na korišćenje zemlje, pašnjaka i šume, dok su zauzvrat obrađivali manastirske posede i davali desetak.
Sa manastirskom upravom sklapani su i pisani ugovori, čime su jasno definisane obaveze i prava obe strane. To pokazuje da je manastir Bazjaš bio organizovan i kao stabilna privredno-društvena celina.
Teško 20. stoleće
U Prvom svetskom ratu manastir je trpeo artiljerijska bombardovanja sa Dunava. Posle rata našao se na teritoriji Rumunije, neposredno uz novu granicu sa Kraljevinom SHS.
Drugi svetski rat i poratni period dodatno su otežali stanje. Tokom komunističke vlasti manastirska imovina je oduzimana, a monaški život je postepeno zamirao. Poslednji monah preminuo je 1955. godine, čime je faktički ugašen kontinuitet bratstva.
Ipak, narod Klisure i Poljadije nije napustio svoju svetinju. Tokom 1980–1982. godine sprovedeni su radovi na obnovi: podignut je novi konak, crkva je zaštićena zidom, krov je obnovljen, a spoljašnjost malterisana.
Jubilej 800 godina (1225–2025)
Dana 28. septembra 2025. godine svečano je obeleženo osam vekova postojanja Manastira Bazjaš. Proslava je održana na praznik Svetog Josifa Temišvarskog, patrona Eparhije temišvarske.
Svetu arhijerejsku Liturgiju služili su mitropoliti Nikanor i Lukijan, uz sasluženje brojnih sveštenika. Sabranju su prisustvovali vernici iz Rumunije, Srbije i drugih zemalja, kao i predstavnici crkvenih i državnih institucija.
Tom prilikom pročitana je poruka patrijarha srpskog Porfirija, u kojoj je naglašeno da je manastir Bazjaš svedok vekovnog duhovnog prisustva srpskog naroda na ovim prostorima. Izdata je i posebna jubilarna povelja povodom 800 godina manastira, kao trajni istorijski dokument.
Nakon Liturgije održan je kulturno-umetnički program i saborno okupljanje vernika.
Manastir Bazjaš danas
Danas manastir Bazjaš stoji kao tiha, ali snažna svetinja na obali Dunava. Crkva, konak i prirodno okruženje čuvaju osam vekova pamćenja. Iako je kroz istoriju ostajao bez bratstva i bio dovođen do ivice opstanka, manastir je uvek iznova obnavljan.
Sa pogledom ka Srbiji i u tišini Banatske klisure, Bazjaš ostaje simbol istrajnosti, svetosavskog nasleđa i duhovnog kontinuiteta srpskog naroda u Rumuniji.