Manastir Donji Detlak (Derventa) – svetinja na tragu srednjovjekovnog Detlaka
Manastir Donji Detlak nalazi se u selu Donji Detlak, u blizini Dervente, u okviru Eparhije zvorničko-tuzlanske Srpske pravoslavne crkve. Manastirski hram posvećen je Svetom proroku Iliji, a današnja obitelj nastavlja višestoljetno crkveno i kulturno nasljeđe koje se vezuje za ime Detlaka još od srednjeg vijeka.
Manastir Detlak se u istorijskim izvorima pojavljuje kao duhovno i prepisivačko središte, a savremeni manastir stoji na prostoru za koji se predanjem i dokumentima vezuje postojanje starije monaške zajednice.
Osnovne informacije
Adresa: Donji Detlak, 74413 Kalenderovci
Nastojateljica: shimonahinja Gerasima (Tintor)
Telefon: +387 66 97 44 74
Pričislen i služeći sveštenik: jerej Željko Božić
Posveta hrama: Sveti prorok Ilija
Srednjovekovni Detlak – hrisovulja i zadužbina kralja Dragutina
Prema istorijskim podacima i sačuvanim zapisima, manastir u Detlaku se dovodi u vezu sa kraljem Stefanom Dragutinom, a kao godina završetka gradnje pominje se 1303. godina. O tome je svedočila tzv. Detlačka hrisovulja – povelja ispisana na pergamentu, sa potpisom kralja Stefana Dragutina.
Original povelje je nestao tokom austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine, ali je njen opis sačuvan u zapisima crkvenih velikodostojnika. Iako sama hrisovulja više nije dostupna, njeno postojanje ukazuje da je Detlak u srednjem vijeku imao organizovan i priznat manastirski život.
Rukopisna baština: Jevanđelje iz 1509. i Detlački evhologion
Jedan od najvažnijih dokaza o postojanju crkvenog centra u Detlaku jeste natpis na Jevanđelju iz 1509. godine, u kojem stoji da je rukopis pisan „u selu Detlak na rijeci Ukrini“. To Jevanđelje danas se čuva u Narodnoj biblioteci u Bukureštu.
Drugi važan spomenik jeste Detlački evhologion (molitvoslov), koji se danas čuva u Patrijaršijskoj biblioteci u Beogradu. Ovaj rukopis sastoji se iz dvije cjeline:
-
stariji dio nastao između 1550–1560. godine,
-
mlađi dio iz 1628. godine, poznat i kao „Bogorodičnik“.
U zapisu iz 1628. navodi se da je knjiga pisana u Detlaku, u vrijeme srpskog arhiepiskopa Pajsija i bosanskog mitropolita Isije. Na osnovu tih podataka pretpostavlja se da je u manastiru postojao prepisivački centar, što Detlak svrstava među važna duhovna i kulturna mjesta tog vremena.
Razaranja i nestanak starog manastira
Upadi osmanske vojske u Bosnu u drugoj polovini XV veka doveli su do razaranja manastira. Navodi se da je manastir Donji Detlak više puta obnavljan, ali i ponovo rušen, naročito tokom burnih istorijskih razdoblja, uključujući period oko 1690. godine i kasnije ustanke.
Prema predanju, konačno je potpuno razoren 1834. godine, u vreme bune popa Jovice Ilića. Nakon toga, monaški život na ovom prostoru zamire, a ostaje samo sjećanje na staru svetinju.
Današnji hram: gradnja 1910–1913.
Sadašnja crkva Svetog proroka Ilije podignuta je početkom XX vijeka. Gradnja je započela 1910. godine, a završena 1913. godine. Hram je osvećen iste godine.
Crkva je jednobrodna i predstavlja kontinuitet duhovnog života na prostoru Detlaka, iako tačna lokacija srednjovjekovnog manastira još uvijek nije sa sigurnošću utvrđena. Postoje tvrdnje da se nalazio bliže rijeci Ukrini, ali arheološka istraživanja do danas nisu dala konačan odgovor.
Obnova 2009. i savremeni razvoj
Temeljna obnova hrama izvršena je 2009. godine, zalaganjem uglednih ljudi porijeklom iz Donjeg Detlaka. Obnovljeni hram osvećen je 17. oktobra 2009. godine od strane episkopa zvorničko-tuzlanskog Vasilija.
U istom periodu podignuti su:
-
manastirski konak,
-
pomoćni i ekonomski objekti,
-
uređena manastirska porta.
Manastir Donji Detlak je živopisan u srpsko-vizantijskom stilu (autor freskopisa: Goran Pešić iz Čačka). Ikonostas od hrastovog drveta izradio je Stevo Pena iz Mrkonjić Grada, dok su ikone u vizantijskom stilu oslikane rukom Pera Bosnića iz Šipova.
Godine 2012. konak je proširen nadogradnjom na raniji parohijski dom iz 1998. godine.
Arheološko nalazište „Ambarina“ (Hambari)
U neposrednoj blizini manastira nalazi se arheološki lokalitet poznat kao Ambarina (Hambari). Pretpostavlja se da su u pitanju podzemne ili polupodzemne strukture koje su mogle služiti za skladištenje hrane ili drugih potrepština.
Prva arheološka istraživanja na tom lokalitetu sprovela je ekipa Zemaljskog muzeja iz Sarajeva još 1892. godine. Iako ne postoje čvrsti dokazi da su hambari direktno povezani sa manastirom, često se dovode u vezu sa starim detlačkim monaškim kompleksom.
Savremeni život manastira
Od septembra 2021. godine nastojateljica manastira je shimonahinja Gerasima (Tintor). Manastir je danas ženski i predstavlja aktivnu monašku zajednicu.
Uz hram i konak, život u manastiru obuhvata redovna bogosluženja, prijem hodočasnika i obnovu manastirskog kompleksa. U toku su radovi na daljem uređenju i izgradnji sestrinskog konaka, zbog čega je upućen i apel vjernicima i dobrotvorima za podršku.
Donji Detlak danas
Manastir Donji Detlak objedinjuje više istorijskih slojeva:
-
srednjovjekovnu tradiciju vezanu za kralja Dragutina,
-
rukopisno i prepisivačko nasljeđe XVI i XVII vijeka,
-
razaranja i obnove kroz burnu istoriju,
-
savremeni monaški život obnovljen početkom XXI vijeka.
Smešten u mirnom seoskom ambijentu, u blizini rijeke Ukrine, manastir danas predstavlja duhovni oslonac šireg područja Dervente i Trebavskog kraja, ali i važnu tačku kulturnog pamćenja srpskog naroda na ovim prostorima.