Jevreji: Istorija, kultura i zajednica u Srbiji

U Srbiji danas živi tek 709 Jevreja, što je manje od 0,01% stanovništva. To je rezultat drastičnog smanjenja od pre Drugog svetskog rata, kada je bilo skoro 13.500 Jevreja. Popis iz 2022. godine pokazuje koliko je ova zajednica stradala.

Ko su bili prvi Jevreji u Srbiji? Iza ovog pitanja leži duboka prošlost. Jevrejska zajednica je prisutna još od vremena Aleksandra Velikog, u IV veku pre nove ere. Nekropola u Čelarevu, iz VIII i IX veka, sadrži opeke i grobove sa hebrejskim slovima.

Arheološki nalazi u Čelarevu predstavljaju dokaze o jevrejskom životu u Srbiji. Svaki Jevrej koji je živio ovde ostavio je trag u kulturi i trgovini. Pre Drugog svetskog rata, u Beogradu je bilo oko 10.000 Jevreja.

Jevreji su gradili sinagoge, osnivali škole i razvijali trgovačke mreže. One su povezivale Balkan sa Evropom.

Danas je judaizam zvanično priznat u Srbiji. Malobrojni Jevreji nastavljaju da čuvaju svoju tradiciju. U nastavku ćemo istražiti njihovu bogatu istoriju.

Ko su bili jevreji i njihovo poreklo na Balkanu

Jevreji su dugo prisutni na Balkanu. Različite grupe su dolazile u ovaj region kroz vekove. Svaka je donosila svoje običaje i jezike.

Genetika jevreja pokazuje njihovu raznolikost. To odražava migracije koje su ovdje obavile. Na ovim prostorima su bile tri glavne grupe jevreja.

Romanioti – prvi jevrejski stanovnici

Romanioti su bili orijentalni Jevreji u Vizantijskom carstvu. Oni su govorili grčki i bili su među najstarijim evropskim jevrejskim zajednicama. Bog jevreja bio je središte njihovog života.

Vremenom su se Romanioti spojili sa Sefardima koji su dolazili na Balkan. Sefardi su bili brojnija grupa.

Doseljavanje Sefarda nakon izgona iz Španije

Izgon iz Španije 1492. i Portugalije 1497. pokrenuo je veliki talas migracija. Sefardi su dolazili iz Francuske, Italije i Grčke. Sultan Bajazit II ih primio je u Osmansko carstvo.

Oni su govorili ladino, mešavinu španskog i hebrejskog. To je značajno uticalo na broj jevreja u svetu.

Aškenazi u Vojvodini

Sa povlačenjem Turaka 1693. godine, Aškenazi su došli u Rački Selo, danas Novi Sad. Oni su dolazili iz Nemačke, Austrije, Mađarske, Češke i Poljske.

Jevreji u srednjovekovnoj Srbiji pod turskom vlašću

Dolazak Osmanlija na Balkan je promenio život jevrejskih zajednica. Turska vlast im je dala nešto slobode, ali su morali da slijede i striktna pravila. Jevrejska religija i identitet su preživeli zahvaljujući ovoj slobodi.

Život u mahalama i jevrejskim četvrtima

Jevrejske zajednice su živjele u posebnim delovima gradova – mahalama. Mahale su bile poput malih gradova unutar većih. U njima su postojale sinagoge, škole, trgovine i ritualna kupatila (mikve).

Najveće mahale bile su u Beogradu i Sarajevu. Danas je Jevrejska ulica u Beogradu jedini trag tih četvrti. Davidova zvezda je bila simbol jevreja na mnogim zgradama.

Osmanlije su imali i pravila o odelu. Jevreji su morali da nose posebnu kapu zvanu čita. Bilo im je zabranjeno da nose zelenu boju, jer je to bila boja islama.

Trgovačke rute i ekonomski razvoj

Jevrejski trgovci su bili ključni u ekonomiji Osmanskog carstva. Posebno su bili važni u trgovini soli, tekstilom i začinima.

Odnosi sa lokalnim stanovništvom

Srbi i jevreji su uglavnom imali dobre odnose. Od početka Prvog srpskog ustanka 1804. godine, jevrejski trgovci su pomagali srpskim ustanicama.

Austro-turski ratovi su doneli velika iskušenja. Jevrejska religija i tradicija su pretrpela stradanja. Međutim, zajednice su se uvijek oporavljale. Simbol jevreja je bio znak otpornosti i nade u bolje sutra.

Jevrejske mahale u Beogradu su bile živo središte trgovine i kulture, mesto gde su se susretale tradicije Istoka i Zapada.

Period srpske državnosti i emancipacija jevrejske zajednice

Kada je nastala moderna srpska država, jevrejska zajednica je doživela mnoge promjene. Pod vlašću kneza Miloša Obrenovića, beogradski Jevreji su imali veliku autonomiju. Čak su izdavali sopstveni novac, što pokazuje njihovu nezavisnost.

Ali put do ravnopravnosti nije bio jednostavan. Knez Mihailo Obrenović je 1861. uveo ograničenja protiv Jevreja. To je bio odraz antisemitskih struja u Evropi i SAD-u. Mnogi su pitali o jevrejskoj knjizi, ne razumijevajući njihovu kulturu.

Tora, njihova sveta knjiga, bila je temelj za preživljavanje izazova.

„Prava sloboda ne dolazi dekretom, već srcem naroda koji prihvata različitost kao bogatstvo.”

Godine 1889, srpski parlament je ukinuo sve restrikcije protiv Jevreja. To je bio veliki preokret. Sada su Jevreji bili slobodni da slave svoje praznike bez straha.

Na političkoj sceni, Avram Ozerović i Bencion Buli su postali poslanici oko 1900. godine. To je bio znak da je emancipacija postala stvarnost. Pitanja poput svete knjige i praznika postali su deo kulturnog dijaloga.

Kulturni i društveni razvoj između dva svetska rata

Period između dva svetska rata bio je zlatno doba za jevrejsku zajednicu u Kraljevinama SHS i Jugoslaviji. Nakon dobivanja građanskih prava, zajednica je počela da gradi snažne institucije. Obicaji kod jevreja su dobili organizovani okvir.

Ishrana jevreja bila je ključni deo njihove identiteta. Ova praksa je bila važna za društva.

Osnivanje Saveza jevrejskih opština

1919. godine osnovan je Savez jevrejskih veroispovednih opština Kraljevine SHS. Ovaj savez je bio krovna organizacija za celokupnu zajednicu. Postojao je i Savez ortodoksnih opština Jugoslavije, koji je okupljao 12 opština.

Ova dva saveza bila su ključna za očuvanje tradicije. Obicaji kod jevreja bili su važni u svakodnevnom životu.

Cionistički pokret u Kraljevini Jugoslaviji

Savez cionista Jugoslavije osnovan je 1919. godine. Ideje cionizma doneli su studenti iz Beča. Među najznačajnijim društvima bili su:

• Betar — pod vođstvom dr Julija Dohanyja iz Novog Sada
• Hašomer hacair — osnovan 1930. godine, okupljao je mlade aktiviste

Jevrejska društva i organizacije

Jevrejsko žensko društvo osnovano je 1874. godine u Beogradu. Bilo je prvo žensko udruženje u Srbiji. Dom društva otvoren je 1. decembra 1938. u Stevana Visokog 2.

Savez je 1933. godine izglasao potpunu ravnopravnost žena — odluku koja je bila ispred svog vremena u celom regionu.

Pored ženskih sekcija WIZO, postojale su amaterske dramske grupe poput Max Nordau i Jevrejska čitaonica u Beogradu. Ove organizacije su negovale kulturu. Ishrana jevreja prema košer pravilima bila je sastavni deo njihovih okupljanja.

Taj bogat društveni život bio je temelj zajednice. Uskoro će biti suočena sa najtežim iskušenjem u svojoj istoriji.

Religija i praznici kod jevreja

Jevreji imaju svoju religiju i duhovnost. Ona je ključni deo njihovog života. Verska praksa je oblikovala identitet jevrejskog naroda.

U Srbiji je judaizam priznat kao tradicionalna verska zajednica. Religiozni život se odvijao u sinagogama i u porodičnim domovima.

Judaizam kao tradicionalna verska zajednica

Mnogi se pitaju kako se zove sveta knjiga jevreja. To je Tora, pet knjiga Mojsijevih. Tora je temelj judaizma.

Unutar zajednice postojala je podela. Postojale su ortodoksne i liberalnije neološke vernike. Ta razlika uticala je na tumačenje propisa i svakodnevnu praksu.

Sinagoge na teritoriji Srbije

Jedina aktivna sinagoga u Srbiji je Beogradska sinagoga u ulici Maršala Birjuzova. U Vojvodini su postojale ješive u Subotici, Senti, Staroj Kanjiži i Bačkom Petrovom Selu. Sinagoga u Kikindi srušena je 1953. godine.

Važni verski običaji i tradicija

Praznici kod jevreja imaju dubok duhovni značaj. Evo najvažnijih:

• Šabat — nedeljni dan odmora, od petka uveče do subote uveče
• Roš Ašana — jevrejska Nova godina
• Jom Kipur — Dan pomirenja, najsvetiji dan u godini
• Pesah — praznik koji obeležava izlazak iz Egipta
• Hanuka — praznik svetlosti u trajanju od osam dana

Savez jevrejskih opština je 1925. doneo odluku o posebnom obredu zakletve za jevrejske vojnike. Ova zakletva se završavala rečima „Živeo Kralj!”, što je pokazivalo lojalnost državi uz očuvanje verskog identiteta.

Holokaust i stradanje tokom Drugog svetskog rata

Drugi svetski rat je donio veliku tragediju za sve Jevreje u Srbiji i Jugoslaviji. Nacisti su počeli progone Jevreja u septembru 1941. godine. Njihova brutalnost je bila neverovatna.

Koncentracioni logor Sajmište kod Beograda bio je mesto masovnog ubijanja. U maju 1942. stigao je kamion za gas — dušegupka — koji su koristili SS oficiri Gec i Majer. Zatvorenike su prevozili do stratišta na Jajincima. Do maja 1942. ubijeno je oko 16.000 Jevreja samo u Srbiji.

„Beograd je jedini veći evropski grad očišćen od Jevreja” — hvalio se Emanuel Šefer, šef Gestapoa u Srbiji.

Antimasonska izložba otvorena je 22. oktobra 1941. u Beogradu. Širila je propagandu o navodnoj jevrejsko-komunističko-masonskoj zaveri. Harald Turner je rekao da je Srbija zemlja gde je „pitanje Jevreja i Cigana rešeno”.

Broj jevreja u svetu drastično je opao nakon Holokausta. Od 82.500 Jevreja u Jugoslaviji, preživelo je samo 14.000 — tek 17%. U Vojvodini je preživelo oko 4.000 ljudi. Poslanica jevrejima kroz generacije nosi poruku sećanja na ove žrtve i obavezu da se ovakav zločin nikada ne ponovi.

Ova tamna stranica istorije ostavila je dubok trag na jevrejsku zajednicu u Srbiji. Sećanje na stradale čuva se kroz memorijalne centre, obrazovne programe i godišnja obeležavanja širom zemlje.

Jezik jevreja kroz istoriju

Jezik jevreja je fascinantna priča o migracijama i očuvanju identiteta. U Srbiji, jevrejske zajednice su govorile različito, ovisno o poreklu. Pre Drugog svetskog rata, u Beogradu je 80% Jevreja govorilo ladino, a 20% jidiš.

Svaki jezik nosio je duh predaka i veze sa tradicijom. Bog jevreja je zauzimao centralno mesto u ovim tradicijama.

Ladino kod Sefarda

Ladino, poznat i kao judeo-španski, bio je jezik sefardskog porekla. Nastao je od španskog i hebrejskog. Sefardi su ga doneli na Balkan nakon izgona iz Španije 1492.

Ovaj jezik je prenosio s kolena na koleno. Čuvao je sećanje na iberijsku domovinu. Romanioti su među sobom koristili grčki jezik pre nego što su se stopili sa sefardima.

Jidiš kod Aškenaza

Aškenazi su doneli jidiš — jezik nastao od staronemačkog i hebrejskog. Jidiš je bio svakodnevni jezik jevreja iz srednje i istočne Evrope. Jevrejske škole su nastavile na srpski, hrvatski i mađarski.

List Jevrejski list (Jüdische Zeitung), osnovan u Novom Sadu 1935, izlazio je na srpskohrvatskom i nemačkom jeziku sve do 1941.

Hebrejski kao sveti jezik

Hebrejski je imao poseban status. Bog jevreja oslovljavan je na hebrejskom u molitvama i čitanjima Tore. Ovaj jezik nije služio za svakodnevnu komunikaciju.

Hebrejski je bio rezervisan za duhovni život i proučavanje svetih tekstova.

Posleratna obnova i savremena zajednica

Nakon Drugog svetskog rata, jevreji u Srbiji su imali veliki izazov. Oni su osnovali Savez jevrejskih zajednica Jugoslavije. Cilj bio je da pomognu preživjelima i pomognu im u emigraciji u Izrael.

Pola preživelih je otišla u Izrael. To je bio veliki korak prema novom životu.

Emigracija u Izrael

Iseljavanje je nastavilo u četrdesetima i pedesetima. NATO bombardovanje 1999. godine izazvalo je još jedan egzodus. Starije osobe, žene i deca su evakuisani u Budimpeštu.

Mnogi od njih nikada se nisu vratili. To je značajno smanjilo broj Jevreja u Srbiji.

Restitucija imovine

Nakon demokratskih promena, pitanje povraćaja imovine je postalo važno. Jevrejskim opštinama su vraćene oko 40 nekretnina. Od 2017. godine, novčana naknada se plaća za ratove od 25 godina.

Ovaj proces je važan za ispravak istorijskih nepravdi.

Demografski podaci današnjice

Brojke pokazuju pad populacije. Pre ratova devedesetih, oko 2.500 Jevreja živjelo je u Srbiji. Evo kako su se stvari menjale:

Danas, Savez jevrejskih opština Srbije radi na očuvanju kulture. Broj Jevreja u svetu koji povezuje sa Srbijom je veći nego onih koji tu žive. Jevreji u Srbiji čine malu, ali izuzetno aktivnu zajednicu.

Značajne ličnosti jevrejskog porekla u Srbiji

Jevreji u Srbiji su ostavili dubok trag u kulturi, politici, nauci i umetnosti. Svaki jevrej koji je stvarao na ovim prostorima doprineo je bogatstvu srpskog društva. Njihov uticaj seže od samih početaka moderne srpske države.

Josif Šlezinger (1794–1870) smatra se začetnikom muzičke kulture u Srbiji. Komponovao je muziku za osam pozorišnih dela i preko sto marševa. Rabin Jehuda Alkalaj (1798–1878) bio je jedan od preteča cionizma. Pisac Hajim Davičo (1854–1918) ostavio je značajna književna dela. Estira Ruso bila je prva žena književnica i učiteljica u Srbiji.

U političkom životu, jevreji u Srbiji su zauzimali istaknute pozicije. David Albala, Šemaja Demajo i Jakov Čelebonović bili su poslanici u Radikalnoj stranci. Solomon Alkalaj, Bukić Pijade i Fridrih Pops delovali su u Demokratskoj stranci. Bencion Buli je bio poslanik u Skupštini.

Savremena srpska književnost nezamisliva je bez imena kao što su Danilo Kiš, Aleksandar Tišma i David Albahari. Moša Pijade i Pavle Pap istakli su se u partizanskom pokretu. Svaki jevrej iz ovih redova obogatio je kulturno nasleđe zemlje.

Obicaji kod jevreja i kulturno nasleđe

Obicaji kod jevreja utiču na svaki aspekt života. Od ishrane do duhovnih rituala. Ti običaji simboliziraju identitet jevreja koji traje hiljadama godina.

Pre Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji je živelo preko 71.000 Jevreja. Sama 5% od njih živela je u selima.

Košer pravila i propisi o hrani

Ishrana jevreja bazira se na košer pravilima iz Tore. Pravila zabranjuju mleko i meso u jednom obroku. Meso se može jesti samo od životinja sa papkom i koja preživi.

Riba mora imati perja i krljušti da bi bila košer. Ishrana jevreja je povezana sa verom i tradicijom.

Ritualni obred osmog dana

Obrezivanje kod jevreja, brit mila, vrši se osmog dana nakon rođenja dečaka. Ovaj obred simbolizira savez između Boga i jevrejskog naroda. Obrezivanje vrši mohel — stručnjak.

Ceremonija okuplja porodicu i zajednicu. Ona proslavlja novi život.

Hor Braća Baruh — najstariji aktivni jevrejski hor

Osnovan 1879. godine u Beogradu, Hor Braća Baruh je najstariji aktivni jevrejski hor na svetu. Ime nosi u čast trojice braće Baruh. Jevrejski kulturni centar u Beogradu danas neguje ovu muzičku tradiciju.

Simbol jevreja je njihova upornost da očuvaju tradiciju kroz vekove. Bez obzira na sve istorijske izazove.

Zaključak

Jevreji u Srbiji imaju dugu istoriju, više od dva milenijuma. Od prvih Romaniota, preko Sefarda i Aškenaza, oblikovali su kulturu i trgovinu. Poslanica Jevrejima iz Novog zaveta govori o veri i istrajnosti.

Jevreji su izgubili više od 80% svojih članova u Drugom svetskom ratu. Međutim, zajednica se oporavila i nastavila da živi. Savez jevrejskih opština Srbije, Beogradska sinagoga i hor Braća Baruh čuvaju tradiciju.

Danas je jevrejska zajednica u Srbiji malobrojna, ali njihov uticaj je velik. Kulturno nasleđe i košer tradicija deo su identiteta Srbije. Čuvanje ove baštine važi za sve koji cenimo raznolikost i zajedničku istoriju.