8 min čitanja

Lučindan – Dan Svetog apostola i jevanđeliste Luke

Lučindan je praznik posvećen Svetom apostolu i jevanđelisti Luki, jednom od najvažnijih svedoka rane Crkve. U Srpskoj pravoslavnoj crkvi slavi se 31. oktobra po gregorijanskom (novom) kalendaru, odnosno 18. oktobra po julijanskom (starom) kalendaru. U narodu je Lučindan česta krsna slava i dan koji se posebno vezuje za svetlost vere, lečenje, milosrđe i početke hrišćanske umetnosti.

Ko je bio Sveti Luka

Sveti Luka se u predanju opisuje kao Grk rodom iz Antiohije, obrazovan čovek koji je poznavao medicinu, kao i širu kulturu svog vremena. U Novom zavetu apostol Pavle ga pominje kao „voljenog lekara“, što je jedan od razloga zbog kojih se u crkvenoj i narodnoj svesti Luka doživljava kao svetitelj povezan sa zdravljem i isceljenjem.

Prema predanju, Luka je bio među sedamdesetoricom (sedamdeset dvojicom) apostola, i vezuje se i za događaj puta u Emaus, gde su učenici prepoznali vaskrslog Hrista. Sigurno je, međutim, da se Luka najjasnije pojavljuje kao saputnik i saradnik apostola Pavla, sa kojim putuje i učestvuje u misionarskom radu.

Jevanđelista i pisac Dela apostolskih

Sveti Luka je autor dva velika novozavetna spisa:

• Jevanđelja po Luki

• Dela apostolskih

Ova dva dela zajedno čine jednu celinu: Jevanđelje iznosi život i delo Hrista, a Dela apostolska nastavljaju priču o širenju hrišćanstva i životu prve Crkve. Lukin stil je pripovedački, pregledan i pažljiv prema detaljima.

U tumačenjima se često naglašava da Luka posebno ističe:

• brigu za siromašne i odbačene,

• saosećanje prema bolesnima,

• dostojanstvo žena i porodice,

• milost i opraštanje.

Zbog tog tona, Lukino jevanđelje se u narodu često doživljava kao „jevanđelje milosrđa“, iako je važno da se taj izraz shvati kao opis naglaska, a ne kao formalni naslov.

Prvi ikonopisac u crkvenom predanju

U crkvenom predanju Sveti Luka se smatra prvim ikonopiscem. Veruje se da je naslikao ikone Presvete Bogorodice sa Hristom, kao i ikone Svetih apostola Petra i Pavla. U istom predanju postoji i motiv da je Luka Bogorodicu lično poznavao, pa se njegove ikone smatraju najvernijim prikazom njenog lika.

Poznat je i motiv „ikone u ikoni“: prikaz Svetog Luke kako slika Bogorodicu. Ovaj motiv naglašava smisao ikonopisa kao svedočanstva vere, a ne samo umetničkog izraza.

Zbog toga se Sveti Luka poštuje kao zaštitnik:

• ikonopisaca i slikara,

• umetnika i konzervatora,

• svih koji kroz stvaralaštvo služe veri i zajednici.

Propoved, stradanje i poštovanje moštiju

Predanje kaže da je Sveti Luka propovedao u različitim krajevima, a da je postradao mučenički u dubokoj starosti. U popularnim tekstovima često se navodi da je stradao u 84. godini, obešen o maslinu u oblasti Beotije (Teba), ali je najbolje ovakve pojedinosti predstavljati kao predanjski sloj, jer postoje različite tradicije o poslednjim godinama njegovog života.

Moštima Svetog Luke se u pravoslavnom svetu pridaje veliki značaj. U narodnom pamćenju mošti se vezuju za isceljenja, naročito kod očnih bolesti, i za utehu bolesnima. U srpskim istorijskim predanjima pominje se i prenos moštiju kroz balkanske prostore, što je dodatno učvrstilo poštovanje ovog svetitelja.

Sveti Luka kao zaštitnik lekara i bolesnih

Sveti Luka se posebno poštuje kao zaštitnik:

• lekara i medicinskih radnika,

• farmaceuta i bolnica,

• bolesnih i slabih,

• porodica koje traže zdravlje i mir.

U narodnom predanju postoji i naglasak da Luka nije naplaćivao lečenje, što ga dodatno približava slici svetitelja-milosrdnika. Zbog toga se Lučindan često doživljava kao dan kada se podseća na dobrotu, smirenost i pomoć drugome.

Lučindan u srpskoj tradiciji i narodni običaji

Lučindan je u narodu povezan sa prelaskom u zimski period. Poznate su izreke:

• „Ide Luka, eto vuka“

• „Sveti Luka, sneg do kuka“

One imaju kalendarsko značenje: približavanje zime, jače hladnoće i vreme kada se vukovi spuštaju bliže selima.

U pojedinim krajevima zabeleženi su običaji:

• opasivanje torova koncem radi simbolične zaštite stoke od vukova,

• posmatranje ponašanja stoke i vremena kao narodni znak za zimu,

• tumačenje „prvog gosta“ koji uđe u kuću kao simbol godine koja dolazi (mirna ili teška).

Važno je naglasiti: ovi običaji pripadaju narodnoj tradiciji i razlikuju se od kraja do kraja, dok je crkveno središte praznika u molitvenom sećanju na apostola i jevanđelistu Luku.

Krsna slava: šta je suština proslave

Kada se Lučindan slavi kao krsna slava, naglasak je na miru u kući i dostojanstvu. Osnovni elementi su:

• slavska sveća,

• slavski kolač,

• žito (koljivo),

• vino,

• molitva i sabranje porodice.

Da li je Lučindan posno ili mrsno

Pravilo koje se najčešće poštuje u praksi glasi:

• ako Lučindan padne u sredu ili petak – trpeza je posna,

• u ostalim danima – trpeza je mrsna.

Ikonografija Svetog Luke

Sveti Luka se na ikonama najčešće prikazuje:

• sa knjigom ili svitkom (kao jevanđelista),

• ponekad uz simbol vola (njegov jevanđeoski simbol),

• u mirnom, učiteljskom izrazu, koji naglašava mudrost i smirenost.

Spomen Svetog apostola i jevanđeliste Luke zauzima važno mesto u crkvenoj godini, a njegov praznik i ostali značajni datumi mogu se pratiti kroz crkveni pravoslavni kalendar.

FAQ

Kada se slavi Lučindan?

Lučindan se slavi 31. oktobra po novom kalendaru, odnosno 18. oktobra po starom (julijanskom) kalendaru.

Ko je bio Sveti Luka?

Sveti Luka je apostol i jevanđelista, saputnik apostola Pavla i autor Jevanđelja po Luki i Dela apostolskih. U Novom zavetu se pominje kao „voljeni lekar“.

Zašto se Sveti Luka smatra prvim ikonopiscem?

Prema crkvenom predanju, Sveti Luka je naslikao prve ikone Presvete Bogorodice sa Hristom, kao i ikone apostola Petra i Pavla, pa se smatra začetnikom ikonopisa.

Da li je Lučindan posna ili mrsna slava?

Ako Lučindan padne u sredu ili petak, trpeza je posna. U ostalim danima uobičajeno je da bude mrsna.

Koje su najpoznatije narodne izreke za Lučindan?

Najpoznatije su: „Ide Luka, eto vuka“ i „Sveti Luka, sneg do kuka“, kao znak približavanja zime.

Koje običaje narod vezuje za Lučindan?

U nekim krajevima opasuju se torovi koncem radi simbolične zaštite stoke od vukova, a ponegde se po prvom gostu u kući tumači kakva će godina biti.

Koja je suština proslave krsne slave na Lučindan?

Suština je molitva i porodično sabranje uz slavsku sveću, kolač, žito i vino, sa naglaskom na miru i dostojanstvu, a ne na raskoši.