5 min čitanja

Stevanjdan – Sveti arhiđakon Stefan (Prvomučenik)

Stevanjdan je jedan od najznačajnijih praznika u pravoslavnom kalendaru i jedna od najrasprostranjenijih krsnih slava kod Srba. Posvećen je Sveti Stefan, prvom hrišćanskom mučeniku, koji je život položio zbog ispovedanja vere u Hrista.

Praznik se slavi u božićnim danima i nosi snažnu poruku vere, praštanja, porodične sloge i poštovanja predaka.

Kada se slavi Stevanjdan

• 9. januar – po savremenom (gregorijanskom) kalendaru

• 27. decembar – po julijanskom (crkvenom) kalendaru

Stevanjdan je treći dan Božića za one koji ne slave krsnu slavu, a ujedno je i prva krsna slava nakon Božića.

Ko je bio Sveti arhiđakon Stefan

Sveti Stefan je bio jedan od sedmorice prvih đakona koje su sveti apostoli izabrali i rukopoložili u Jerusalimu kako bi pomagali u brizi o siromašnima i uređenju crkvene zajednice. Kao prvi među njima, dobio je titulu arhiđakona.

Bio je poznat po:

• snažnoj veri,

• daru propovedanja,

• mudrosti i sili Duha Svetoga.

Prvomučenik hrišćanske Crkve

Optužen da huli na Boga i Mojsijev zakon, Stefan je izveden iz Jerusalima i kamenovan do smrti. Time je postao prvi hrišćanin koji je stradao za veru, zbog čega nosi naziv Prvomučenik.

Po predanju:

• među onima koji su učestvovali u kamenovanju bio je i Savle, kasniji apostol Pavle;

• Sveti Stefan se, umirući, molio Bogu da oprosti svojim mučiteljima.

Njegovo telo je potajno sahranio Gamalil, ugledni jevrejski učitelj i tajni sledbenik Hristovog učenja.

Značenje Stevanjdana

Stevanjdan simbolizuje:

• postojanost u veri,

• praštanje bez mržnje,

• svedočenje istine bez nasilja,

• mir i čast doma.

Zbog toga se u narodu doživljava kao praznik tišine, pomirenja i porodične sabranosti, u nastavku božićne radosti.

Stevanjdan u srpskoj istoriji i tradiciji

Kult Svetog Stefana ima posebno mesto u srpskoj istoriji:

• bio je krsna slava dinastije Nemanjića;

• ime Stefan nosili su gotovo svi srpski srednjovekovni vladari kao vladarsko i zavetno ime;

• njegovo ime i lik nalazili su se na pečatima i novcu srpske države.

Ovaj kontinuitet dodatno je učvrstio Stevanjdan kao porodičnu i nacionalnu svetkovinu.

Narodni običaji vezani za Stevanjdan

Iznošenje božićne slame

Najrasprostranjeniji običaj je iznošenje božićne slame iz kuće:

• slama se pažljivo skuplja i ne baca;

• odnosi se u štale, voćnjake, pčelinjake ili privredne objekte;

• verovalo se da donosi rodnost, zdravlje i napredak.

U nekim krajevima, posebno u Vojvodini, slamu iznose žene tiho, „da se ne čuje kako Božić odlazi“.

Voćarski običaji

U pojedinim selima domaćin simbolično „preti“ sekirom nerodnim voćkama, a zatim ih kiti božićnom slamom, uz verovanje da će naredne godine doneti bolji rod.

Otvorena kuća i pomirenje

U narodu važi verovanje da se:

• na Stevanjdan ne odbija gost;

• kuća treba da bude otvorena;

• stare svađe ostavljaju iza sebe.

Slavska trpeza

Pošto pada u božićnim danima, trpeza je mrsna.

Na stolu se obično nalaze:

• slavski kolač,

• žito,

• vino,

• jela koja su deo božićne trpeze ili njen prirodni nastavak.

U mnogim porodicama slavlje je mirnije i porodično, bez velike gozbe, u skladu sa duhom praznika.

Ikonografija Svetog Stefana

Sveti Stefan se prikazuje:

• kao mladi đakon u liturgijskoj odeždi,

• sa krstom ili Jevanđeljem,

• često sa kamenjem kao simbolom mučeništva,

• sa blagim, ali odlučnim izrazom lica.

Stevanjdan se obeležava u posebnom liturgijskom okruženju nakon Božića, uz poštovanje pravila posta i prazničnog poretka, a njihov tačan raspored može se pratiti kroz Božićni post crkveni kalendar.

FAQ

Kada se slavi Stevanjdan?
9. januara po novom, odnosno 27. decembra po starom kalendaru.

Zašto je Stevanjdan važan?
Posvećen je prvom hrišćanskom mučeniku i predstavlja simbol vere, praštanja i časti.

Da li je Stevanjdan postan?
Ne. Praznik je u božićnim danima i trpeza je mrsna.

Zašto se iznosi božićna slama?
To je narodni običaj povezan sa verovanjem u plodnost, napredak i zaštitu domaćinstva.

Da li je Stevanjdan česta krsna slava?
Da. Jedna je od najčešćih slava u srpskom narodu.

Da li je Stevanjdan treći dan Božića?
Da, za one koji ne slave krsnu slavu, Stevanjdan se obeležava i kao treći dan Božića.