Vasiljevdan – Sveti Vasilije Veliki i Mali Božić

7 min čitanja

Vasiljevdan – Sveti Vasilije Veliki i Mali Božić

Vasiljevdan, koji se obeležava 14. januara (1. januara po julijanskom kalendaru), posvećen je Svetom Vasiliju Velikom, arhiepiskopu Kesarijskom i jednom od najznačajnijih svetih otaca hrišćanstva. U istom danu, u narodnoj tradiciji, dočekuje se i Nova godina po starom kalendaru, poznata kao Mali Božić. Zbog tog preplitanja, Vasiljevdan u srpskom narodu ima poseban ton: i svečan, i porodičan, i okrenut „novom početku“.

Kada se slavi Vasiljevdan

• 14. januar po gregorijanskom (novom) kalendaru

• 1. januar po julijanskom (crkvenom) kalendaru

U pravoslavnom bogoslužbenom poretku, tog dana se proslavlja i Obrezanje Gospodnje, pa je datum dodatno naglašen u crkvenom kalendaru.

Ko je bio Sveti Vasilije Veliki

Sveti Vasilije Veliki živeo je u 4. veku i ostao upamćen kao izuzetno obrazovan i duboko duhovan čovek, koji je znanje i dar reči stavio u službu vere i brige za narod. Školovao se u najboljim centrima tadašnjeg sveta, a posebno se ističe period u Atini, gde je učio filozofiju, retoriku i nauke svog vremena. U istoriji je zabeleženo i njegovo prijateljstvo sa Grigorijem Bogoslovom, kao i susretanje sa tadašnjim intelektualnim krugovima.

Kao arhiepiskop Kesarije Kapadokijske, Sveti Vasilije je bio:

• branilac pravoslavne vere u vremenu velikih teoloških sporova,

• učitelj koji je oblikovao crkveno učenje i poredak,

• čovek snažne socijalne svesti, poznat po brizi za siromašne i bolesne.

Liturgija Svetog Vasilija Velikog

Sveti Vasilije je autor Liturgije koja nosi njegovo ime. Ona se u Pravoslavnoj crkvi služi nekoliko puta godišnje, u posebnim danima crkvene godine, i smatra se jednim od bogoslužbenih vrhunaca pravoslavne tradicije.

„Pčela Crkve Hristove“

U crkvenoj tradiciji Sveti Vasilije se naziva „pčelom Crkve Hristove“: jer vernima donosi „med“ pouke i utehe, a grehu i zabludi „žaoku“ opomene. Ovaj simbol se često prenosi i u narodni govor kao slika mudrog, pravednog i postojanog karaktera.

Vasiljevdan kod Srba: slava, praznik i „Mali Božić“

U mnogim porodicama Vasiljevdan je krsna slava, dok se u nekim pravoslavnim narodima češće obeležava kao imendan i veliki crkveni praznik. U srpskoj tradiciji, međutim, Vasiljevdan nosi i dodatno značenje jer se doživljava kao „Mali Božić“ i početak nove godine po starom kalendaru.

Zbog toga se u pojedinim krajevima ponavljaju božićni motivi: kuća se okuplja, trpeza je svečanija, a porodica nastoji da dan prođe mirno, bez teških reči, kao zalog mirne godine.

Narodni običaji i verovanja

Običaji se razlikuju od kraja do kraja, ali najčešće se pominju:

Vasilica (vasilica) – obredni hleb

Na Vasiljevdan se u mnogim domovima mesi vasilica, posebna pogača ili proja koja može biti slana ili slatka. U pojedinim krajevima se preliva medom, a negde se ukrašava znakom krsta ili ornamentima. Kod Grka je sličan običaj poznat kroz vasilopitu.

Položajnik i kućni blagoslov

U nekim sredinama se veruje da na ovaj dan položajnik može doći „po drugi put“, u okviru nastavka božićnog ciklusa. Suština običaja je ista: u kuću se unosi dobra reč, mir i želja za napretkom.

Božićna pečenica i „glava pečenice“

U tradiciji pojedinih krajeva čuva se deo božićne pečenice do Vasiljevdana, što simbolično povezuje Božić i Mali Božić kao jedan produženi praznični niz.

Vatra na raskrsnicama (Vojvodina)

U Vojvodini i nekim drugim ravničarskim krajevima zabeležen je običaj paljenja vatri na raskršćima, kao vid simboličnog „jačanja svetlosti“ i očišćenja. Danas se taj običaj ređe viđa, ali je ostao poznat u etnografskim zapisima i sećanju starijih.

„Kakav ti je Vasiljevdan…“

Jedno od najraširenijih verovanja kaže da se na Vasiljevdan ne treba svađati i unositi nemir u kuću, jer se smatra da prvi dan godine „zadaje ton“ narednim mesecima. Zato se naglašavaju mir, sloga i gostoprimstvo.

Trpeza i da li se posti

Uobičajeno, Vasiljevdan se obeležava u periodu posle Božića, kada nema posta, pa je trpeza najčešće mrsna. U domovima koji praznik slave kao krsnu slavu, pripremaju se slavski kolač, žito i vino, uz ručak u božićnom duhu.

Ikonografija Svetog Vasilija

Sveti Vasilije se na ikonama prikazuje kao jerarh:

• sa omoforom i jevanđeljem ili knjigom,

• sa dužom bradom i ozbiljnim, sabranim izrazom,
  što naglašava njegovu učiteljsku ulogu, strogoću prema zabludi i duboku duhovnu trezvenost.

FAQ – najčešća pitanja o Vasiljevdanu

Kada se slavi Vasiljevdan?
14. januara po novom, odnosno 1. januara po starom (julijanskom) kalendaru.

Zašto se Vasiljevdan naziva Mali Božić?
Zato što se doživljava kao nastavak božićnih dana i ujedno kao Nova godina po julijanskom kalendaru, pa se u nekim krajevima ponavljaju božićni običaji.

Da li je Vasiljevdan krsna slava?
Da, mnoge porodice ga slave kao krsnu slavu.

Da li se posti na Vasiljevdan?
Najčešće ne, jer pada u periodu posle Božića. Ipak, ko posti po ličnom pravilu ili zavetu, trpezu prilagođava.

Šta je vasilica?
Obredni hleb/pogača (negde proja) koja se mesi za Vasiljevdan; može biti slana ili slatka i često se ukrašava.

Ko je bio Sveti Vasilije Veliki?
Jedan od najvećih svetih otaca, arhiepiskop Kesarije Kapadokijske, učitelj Crkve i autor Liturgije Svetog Vasilija.

Šta je najvažnija poruka praznika?
Novi početak sa molitvom, mirom u kući i trudom da se godina započne čistim srcem i dobrim delima.