Vaseljenski sabori: Istorija i značaj

Zamislite da su odluke donete pre skoro 1700 godina. One su danas temelj vere za više od 2,3 milijarde ljudi. Vaseljenski sabori su skupovi episkopa koji su oblikovali hrišćanstvo.

Na ovim skupovima donosile su se ključne odluke. Odlučivali su o veri, učenju, crkvenom poretku i bogosluženju. Episkopi su predstavljali Crkvu i zajednički rešavali pitanja.

Pravoslavna crkva priznaje sedam vaseljenskih sabora. Od Prvog nikejskog 325. godine do Drugog nikejskog 787. godine. Svaki sabor je ostavio dubok trag u istoriji.

Nakon Velikog raskola 1054. godine, putevi Istoka i Zapada su se razišli. Katolička crkva je nastavila sazivati sopstvene sabore. Pravoslavna crkva je 2016. godine održala Panpravoslavni sabor na ostrvu Krit.

Ovi sabori nisu samo stranica iz prošlosti. Oni živo svedoče o razvoju hrišćanstva. U tekstu koji sledi upoznaćemo se sa svakim od njih i razumeti zašto su i danas toliko bitni.

Uvod u vaseljenski sabori i njihovu ulogu u hrišćanstvu

Kroz istoriju, crkveni sabori su bili ključni za rešavanje problema vere. Kada bi pojavile se nove ideje ili jeresi, Crkva bi zvala sabor. Na tim skupovima donosile bi se odluke važne za sve vernike.

Da li razumemo ove skupove, pomoglo bi nam da shvatimo osnove hrišćanske vere.

Definicija i osnovno značenje

Vaseljenski sabor je skup crkvenih velikodostojnika iz svih delova hrišćanskog sveta. Na njemu se raspravljalo o temeljima hrišćanske vere. Da bi bio važan, morao je da ima podršku svih mesnih crkava.

Kolegijalni način odlučivanja u Crkvi

Na saborima, episkopi donosili bi odluke zajedno. Rimski carevi bi zvali sabor, ali nisu imali pravo glasa u teološkim pitanjima. Pre velike šizme 1054. godine, prisustvo episkopa iz cele Imperije dalo je saboru legitimitet.

Uloga sabora u očuvanju vere

Svaki vaseljenski sabor donosio je ispovesti i Simbole vere. Ti dokumenti su definisali dogme, temelje hrišćanske vere. Time je Crkva zaštitila svoju veru kroz vekove.

Episkopi kao predvodnici crkvenih sabora

Crkveni sabori nisu samo spoljašnja vlast nad Crkvom. Oni predstavljaju njen zakoniti glas i telo. Na čelu svakog sabora stoje episkopi, ljudi koji nose ogromnu duhovnu odgovornost.

Njihova uloga vuče korene iz najranijeg perioda hrišćanstva. Direktno se nadovezuje na apostolsko nasleđe koje čuva crkvena hijerarhija do danas.

Naslednici svetih apostola

Episkopi nose titulu naslednika svetih apostola. Ova veza nije samo simbolična. Ona je suštinska za razumevanje autoriteta sabora.

Još od vremena kada je održan prvi vaseljenski sabor u Nikeji 325. godine, episkopi su imali pravo glasa. Sveštenici i đakoni su mogli prisustvovati kao članovi delegacija ili sa savetodavnim glasom. Ali odluke su donosili isključivo episkopi.

Pomesna saborna odgovornost

Svaki episkop nosi odgovornost za svoju pomesnu crkvu i njenu eparhiju. Kada se razmatraju pitanja od opšteg interesa, on zastupa svoj narod. Donosi stavove u skladu sa verom zajednice.

Pravo predsedavanja pripadalo je episkopima najstarijih crkava prema 28. kanonu Četvrtog vaseljenskog sabora.

Autonomija u donošenju odluka

Čak su i rimski carevi poštovali nezavisnost episkopa u teološkim raspravama. Vladari su prisustvovali radi svečanog otvaranja ili podrške. Ali se nisu mešali u dogmatska pitanja.

Počasno mesto careva nije značilo i pravo odlučivanja.

Ova jasna podela uloga omogućila je da crkvena hijerarhija ostane verna svom prvobitnom pozivu. Čuva je veru i apostolsko nasleđe kroz vekove.

Prvi vaseljenski sabor u Nikeji i njegovo nasleđe

Godina 325. bila je velika prekretnica za hrišćanstvo. Prvi vaseljenski sabor održan je u Nikeji, u Maloj Aziji. Car Konstantin Veliki ga je sazvao nakon Milanskog edikta iz 313. godine, koji je priznao hrišćanstvo kao službenu religiju u Rimskom carstvu.

Po predanju, Nikejski sabor je okupio 318 svetih otaca iz svih krajeva. Glavni razlog za sabor bio je jeres Arija, sveštenika iz Aleksandrije. On je tvrdio da Isus nije isti kao Bog Oac, što je moglo rascepati Crkvu.

„Verujem u jednoga Boga Oca, Svedržitelja, Tvorca neba i zemlje…”

Na saboru je osuđeno Arijevo učenje. Sveštenici su sastavili prvih sedam članaka Simbola vere. U njemu je jasno da je Isus jedinosuštan Bogu Ocu, ne samo sličan.

Nikejski sabor je donio i kanone koji su organizovali Crkvu:

Uloga Konstantina Velikog bila je ključna. On je osigurao mesto za sabor, pokrio troškove i podržao odluke. Nasleđe Nikejskog sabora još uvijek živi u Simbolu vere, temelju hrišćanstva.

Drugi vaseljenski sabor i razvoj crkvenog učenja

Nakon Prvog nikejskog sabora, crkveno učenje je trebalo da se preciznije definira. Drugi vaseljenski sabor je bio ključan za ovu preciziju. Na njemu su donete odluke koje su oblikovale verski život pravoslavnih hrišćana.

Carigrad 381. godine

Carigradski sabor je održan od maja do jula 381. godine. Car Teodosije I je bio njegov pokrovitelj. Na saboru je bilo 150 episkopa.

Broj episkopa na ovom saboru bio je manji nego na nekim drugim saborima tog vremena. Na kartaginjskim saborima, bilo je čak dvostruko više episkopa.

Broj učesnika nije sve. Važno je da sve pomesne crkve prihvate donete odluke kao obavezujuće.

„Verujemo u Duha Svetoga, Gospoda, Životvornoga, koji od Oca ishodi, koji se sa Ocem i Sinom zajedno poštuje i zajedno slavi.”

Dopuna Simbola vere

Drugi vaseljenski sabor je dopunio Nikejski simbol vere. Proširio je formulacije o Svetom Duhu. Time je crkveno učenje o Svetoj Trojici postalo jasno.

Ove dopune su poznate kao Nikejsko-carigradski simbol vere. Čitaju se na svakoj Liturgiji.

Carigradski sabor je postavio temelje za dalja teološka razmatranja. One su nastavljene na Trećem vaseljenskom saboru u Efesu.

Treći vaseljenski sabor u Efesu

Leto 431. godine, u drevnom gradu Efesu, okupili su se episkopi iz celog sveta. Treći vaseljenski sabor je bio zvan da reši važna dogmatska pitanja. Centralno pitanje bilo je učenje Nestorija, carigradskog patrijarha, koji je osporavao naziv Bogorodica za Presvetu Djevu Mariju.

Sabor je predvodio sveti Kiril Aleksandrijski, poznati teolog. On je jasno osudio Nestorijevo učenje. Takođe je potvrdio da je Marija zaista Bogorodica, jer je rodila Boga.

Dogmatska pitanja na saboru su se odnosila na jedinstvo Hristove ličnosti. Nestorije je tvrdio da Hristos ima dve ličnosti — božansku i ljudsku. Oci sabora su odbacili tu ideju i rekli da je Hristos jedna ličnost.

• Potvrđena titula Bogorodica za Presvetu Djevu Mariju
• Osuđeno Nestorijevo učenje kao jeres
• Pregledani kanoni prethodnih sabora
• Doneta nova pravila za uređenje crkvenog života

Treći vaseljenski sabor je ostavio veliki utisak u istoriji hrišćanstva. Njegove odluke su postale sastavni deo crkvenog predanja. Efeški sabor je pripremio teren za dalje teološke rasprave, koje će nastaviti na Četvrtom vaseljenskom saboru u Halkidonu.

Četvrti vaseljenski sabor u Halkidonu

Četvrti vaseljenski sabor je bio ključan u istoriji hrišćanstva. Održan je od 8. oktobra do 1. novembra 451. godine u Halkidonu. Na njemu je okupljeno oko 630 episkopa.

Halkidonski sabor je doneo odluke koje su zauvek oblikovale teološku misao Crkve.

Hristološke rasprave

Pitanja vezana za hristologiju bila su u centru pažnje. Episkopi su raspravljali o odnosu između božanske i ljudske prirode u Hristu. Pre sabora, monofizitska jeres je tvrdila da Hristos ima samo jednu prirodu — božansku.

„Hristos je savršen u božanstvu i savršen u čovečanstvu, istinski Bog i istinski čovek.”

Definisanje prirode Hrista

Halkidonski sabor je jasno definisao da Hristos poseduje dve prirode — božansku i ljudsku. Ove dve prirode postoje nesliveno, neizmenjeno, nerazdeljivo i nerazlučivo u jednoj ličnosti. Ova definicija postala je temelj crkvenog učenja.

Četvrti vaseljenski sabor je doneo i 28. kanon koji uređuje pravo predsedavanja episkopa najstarijih crkava.

Uticaj na dalji razvoj hrišćanstva

Odluke četvrtog vaseljenskog sabora imale su ogroman uticaj. Neke zajednice, poput Kopstke i Jermenske crkve, nisu prihvatile ove odluke. To je dovelo do trajnog raskola koji postoji i danas.

Halkidonski sabor je postavio osnove za rasprave koje su se nastavile na narednim saborima.

Peti vaseljenski sabor i teološka pitanja

Peti vaseljenski sabor održan je u Carigradu od maja do juna 553. godine. Poznat je i kao Drugi carigradski sabor. Sabor je sazvao vizantijski car Justinijan I. Na njemu je okupilo oko 165 episkopa iz svih krajeva.

Nakon Halkidonskog sabora, ostala su mnoga pitanja. Različiti pogledi na Hristovu prirodu izazivali su sukobe. Cilj petog sabora bio je da razreši te sporove i donese mir.

Drugi carigradski sabor osudio je „Tri poglavlja” — spise Teodora iz Mopsuestije, Teodorita Kirskog i Ive Edeskog. Ti tekstovi smatrani su nestorijanskim. Osuda je trebalo da pomiri one koji su bili protivnici Halkidonskog sabora.

Peti vaseljenski sabor potvrdio je da Crkva ima pravo da sudi i episkopima koji odstupaju od pravog učenja, čak i posle njihove smrti.

Sabor je donio važna pravila za crkveni život. Teologija je dobila jasni okvir za razumevanje Hristovog lika. Evo ključnih odluka:

Peti vaseljenski sabor ostavio je dubok trag u hrišćanskom učenju. Njegove odluke oblikovale su put Crkve u narednim vekovima. Do danas, sve do Šestog vaseljenskog sabora koji se bavio novim jeresima.

Šesti vaseljenski sabor i borba protiv jeresi

Krajem sedmog veka, Crkva se suočila sa velikom teološkom krizom. Jeretička učenja o prirodi Hristove volje ugrožavala su jedinstvo vernika. Šesti vaseljenski sabor je bio zvan da razreši ovo pitanje i zaštiti pravoslavnu veru.

Treći carigradski sabor

Treći carigradski sabor je održan od novembra 680. do septembra 681. godine u Carigradu. Car Konstantin IV Pogonat ga je sazvao u Trullusu. Na saboru su bili oko 170 episkopa iz različitih krajeva.

Ovaj sabor je nastavio rasprave počete na prethodnim saborima. Pitanje Hristove prirode je postalo još važnije, sada uključujući i njegovu volju.

Osuda monotelitizma

Monotelitizam je tvrdio da Hristos ima samo jednu volju, božansku. Šesti vaseljenski sabor je odlučio da je to jeres. Potvrdio je da Hristos ima dve volje koje deluju zajedno.

Ispovedamo dve prirodne volje i dva prirodna dejstva, nerazdeljivo, neizmenjivo, nerazdvojno i neslitno u Hristu.

Odluke sabora bile su ključne za hrišćansku teologiju. Treći carigradski sabor je postavio granicu između pravovernog i jeresi. To je otvorilo put ka sedmom vaseljenskom saboru i pitanju ikona.

Sedmi vaseljenski sabor i pitanje ikona

Pitanje svetih slika je dugi vremena bilo važno za hrišćane. Sedmi vaseljenski sabor je bio ključan u ovom sporu. Ovaj sabor je bio važan za Pravoslavnu i Rimokatoličku crkvu.

Drugi nikejski sabor 787. godine

Drugi nikejski sabor je bio održan u Nikeji 787. godine. Carica Irina je zvala sabor da bi se razrešio spor oko svetih slika. Na saboru je bilo oko 350 episkopa.

Pobeda nad ikonoklastima

Ikonoklazam je bio pokret koji je želio uništiti sve slike. Oni su smatrali da su slike idolopoklonstvo. Sabor je osudio ovu praksu kao jeres.

Teološko opravdanje poštovanja ikona

Sabor je razlikovao poštovanje od obožavanja. Slike su poštovane kao upute ka Bogu. Ova razlika je postala osnova za poštovanje ikona.

„Čast koja se ukazuje slici prelazi na prvoobraz” – načelo usvojeno na Drugom nikejskom saboru.

Odluke i karakteristike vaseljenskih sabora

Vaseljenski sabori donosili su odluke koje su oblikovale Crkvu. One su bile u skladu sa Svetim Pismom i apostolskim predanjem. Time su postale trajne i autoritetske.

Odluke sabora se dijele na dogmatike i kanone. Dogmati definisu šta Crkva veruje. Kanoni, međutim, regulišu kako Crkva živi. Obe vrste zajedno čine crkvena pravila.

„Izvolise Duhu Svetomu i nama” — ovim rečima iz Dela apostolskih (15:28) sabori su potvrđivali svoje odluke, ističući vođstvo Svetoga Duha.

Car i broj prisutnih episkopa nisu garantovali ispravnost odluka. Dogmati postaju obavezujući tek kada ih prihvati saborna svest čitave Crkve. Odluke su objavljivane saborskom formulom i carskim ukazom. Neke su imale snagu zakona u Rimskom carstvu.

Evo pregleda ključnih razlika između dogmata i kanona:

Crkvena pravila usvojena na saborima važe za sve Crkve. Kanoni i dogmati čuvaju jedinstvo vere kroz vekove. Njihova nepogrešivost daje im značaj koji traje do danas.

Osmi vaseljenski sabor i razlike između crkava

Postoji debata o broju vaseljenskih sabora među hrišćanskim crkvama. Sedam sabora su sve crkve prihvatili. Ali, osmi vaseljenski sabor predstavlja veliki razlika između Pravoslavne i Katoličke crkve.

Četvrti carigradski sabor 879-880

Četvrti carigradski sabor održan je 879-880. godine. Patrijarh Fotije je predvodio sabor. Na njemu su učestvovali predstavnici svih pet patrijaršija.

Sabor je potvrdio Nikejsko-carigradski simbol vere bez dodatka Filioque. Međutim, Katolička crkva ne priznaje ovaj sabor. Ona prihvaća raniji Četvrti carigradski sabor iz 869-870. godine.

Priznavanje u Pravoslavnoj crkvi

Pravoslavna crkva smatra sabor iz 879-880. za osmi vaseljenski sabor. Teolog Atanasije Jevtić je pisao o ovom saboru. On je predložio da se sabor iz 1351. godine prihvati kao deveti vaseljenski.

Nakon Velikog raskola 1054. godine, crkve su nastavile da održavaju sabore odvojeno.

Sporni ekumenski status

Ekumenski status ovog sabora ostaje sporan do danas. Razlike između crkava jasno se vide u njihovim kasnijim saborima:

Panpravoslavni sabor na Kritu 2016. bio je prvi zajednički sabor pravoslavnih crkava nakon raskola. Pitanje ekumenski status budućih sabora ostaje otvoreno za obe tradicije.

Zaključak

Vaseljenski sabori su bili ključni za hrišćansko nasleđe. Od Prvog nikejskog sabora 325. godine, koji je potvrdio Isusa Hrista kao božanstvo, do Sedmog nikejskog sabora 787. godine. Tada su rešena pitanja oko ikona.

Na ovim saborima, odlučivali su o važnim pitanjima vere. One su bile važne za sve hrišćanske crkve i vernike. Time su postale temelji hrišćanske vere.

Crkvena tradicija čuva sećanje na ove skupove. Država je pomagala materijalno, ali su odluke postale važeće tek kada ih su prihvatili sveštenstvo i narod. Time su postale živ deo naše vere.

Unatoč podelama, vaseljenski sabori ostaju temelj hrišćanske vere. Podsećaju nas da je crkvena tradicija rezultat zajedničkog rada. Značaj sabora za razumevanje vere je neprocjenjiv.