Manastir Stuplje

Geografski položaj i prostorni kontekst Manastira Stuplje

Manastir Stuplje nalazi se u selu Gornji Vijacani, na lokalitetu poznatom kao Crkvište, uz potok Manastiricu koji se uliva u reku Ukrinu. Administrativno pripada opštini Čelinac, u Republici Srpskoj.

Udaljen je oko 48 kilometara od Banje Luke i približno 20 kilometara od Čelinca. Pristup vodi regionalnim putem Banja Luka – Čelinac, a zatim lokalnim putem ka Vijacanima; poslednja deonica prolazi kroz šumski teren, što lokalitetu daje izdvojen i tradicionalno monaški karakter.

Koordinate lokaliteta: 44°44′12″ N, 17°36′01″ E.

Prostor manastira Stuplje smešten je u dolinskom okruženju, sa prirodnim zaklonom sa svih strana, što je karakteristično za srednjovekovne monaške centre severne Bosne.

Istorijsko poreklo i srednjovekovni period

Predanje i rani pomen

Prema manastirskoj tradiciji, osnivanje se vezuje za kraj XIII ili početak XIV veka i kralja Dragutina. Ova tradicija uklapa se u širi obrazac podizanja manastira u severnoj Bosni tokom nemanjićkog perioda.

Kao pisani trag navodi se pomen u Dobrunskom pomeniku iz XV veka, što ukazuje na postojanje manastira Stuplje u razvijenom srednjem veku.

Skriptorijum i duhovna uloga

U srednjem veku Stuplje je imalo skriptorijum, odnosno prepisivačku radionicu. To potvrđuje da manastir Stuplje nije bio samo lokalna parohijska crkva, već organizovani monaški centar sa obrazovnom i liturgijskom funkcijom.

Ovakva uloga smešta Manastira Stuplje u mrežu manastira severne Bosne, zajedno sa Gomionicom i Lipljem.

Razaranje krajem 17. veka

Tokom Velikog turskog rata (1683–1699) manastir Stuplje je spaljen, najverovatnije 1691. godine. Nakon toga bratstvo je raseljeno, a manastirski kompleks ostao je u ruševinama.

Više od dva veka lokalitet je bio zapušten. U kolektivnom pamćenju sačuvan je naziv „Crkvište“, što je omogućilo kasnije identifikovanje mesta.

Arheološka istraživanja (1994–1995)

Otkrivanje temelja 1994. godine označilo je prekretnicu u istoriji manastira Stuplje.

Istraživanja su potvrdila:

• jednobrodnu osnovu crkve dužine približno 14 metara

• širinu oko 7,5 metara

• jednu oltarsku apsidu

• ostatke oltarske pregrade

• fragmente fresaka iz XV veka

• ostatke manastirskih objekata severno i zapadno od crkve

Pronađeni fragmenti fresaka potvrđuju postojanje razvijenog zidnog slikarstva u kasnom srednjem veku.

Arheološki sloj ima posebnu vrednost jer predstavlja retko očuvan dokaz manastirskog graditeljstva severne Bosne.

Savremena obnova (1998–2020)

Početak obnove

Godine 1998. osvećen je kamen temeljac nove crkve, podignute na otkrivenim temeljima srednjovekovnog hrama.

Faze izgradnje

• 2008 – osvećen manastirski konak i kapela

• 2014 – završena i osvećena crkva Svetog arhangela Mihaila

• 2020 – izgrađen novi konak sa trpezarijom i pirostijom

Obnova je izvedena uz poštovanje istorijskog tlocrta, ali sa savremenim konstruktivnim rešenjima.

Arhitektonske karakteristike savremenog kompleksa

Savremena crkva Manastira Stuplje zadržava srednjovekovni tlocrt, ali je konstruktivno nova građevina.

Karakteristike:

• jednobrodna osnova

• jedna oltarska apsida

• kamena fasada od belog lomljenog kamena

• dve kule-zvonika na zapadnoj strani

• kos krov

• svedena dekoracija

Ikonostas je izrađen 2015. godine u vizantijskom stilu. Unutrašnjost hrama još uvek nije u potpunosti oslikana.

Status zaštite

Manastir Stuplje ima status spomenika kulture Republike Srpske – II kategorije.

Status obuhvata:

• zaštitu arheološkog sloja

• obavezan konzervatorski nadzor

• zabranu intervencija bez saglasnosti nadležnog zavoda

Manastir Stuplje nema status nacionalnog spomenika Bosne i Hercegovine niti je na UNESCO listi.

Savremeni monaški život

Manastirom upravlja arhimandrit Platon Jović (od 2015. godine).

Bogosluženja se služe redovno:

• jutrenje – 7:00

• sveta liturgija – 8:00

• večernje – 17:00

Manastir Stuplje danas ima aktivnu duhovnu ulogu u regionu Čelinca, Prnjavora i šire okoline Banje Luke.

Hronologija Manastira Stuplje