Manastir Sveta Lazarica (Dalmatinska Lazarica)

Manastir Sveta Lazarica (Dalmatinsko Kosovo)

Osnovni podaci

• Naziv: Manastir Sveta Lazarica (Dalmatinska Lazarica)

• Posveta: Sveti knez Lazar (kosovski mučenici)

• Jurisdikcija: Srpska pravoslavna crkva

• Eparhija: Eparhija dalmatinska

• Mesto: Zvjerinac (lokalitet Dalmatinsko Kosovo), srednja Dalmacija

• Država: Hrvatska

• Udaljenost: oko 10 km južno od Knina

• Osnivanje / osvećenje hrama: Vidovdan 1889. (završetak i osvećenje)

• Početak gradnje: 1874.

• Proglašenje manastirom: 1940. (metoh manastira Krke; dobija naziv Sveta Lazarica)

Gde se nalazi: Dalmatinsko Kosovo

Dalmatinsko Kosovo je opšti naziv za kosovsku dolinu i skup sela Riđane, Ramljane, Uzdolje, Rađe i Zvjerinac, udaljen oko desetak kilometara od Knina. Manastir se nalazi u selu Zvjerinac, u dolini koju okružuju obronci Dinare, Kozjaka i Promine, a u blizini protiče rečica Kosovčica.

Ovaj kraj je poznat i po arheološkim nalazima; u jednom istraživanju pominje se natpisna greda sa ukrasnim prepletom i „kukicama“, gde se navodi knez Mutimir i godina 895 – kao svedočanstvo starine i slojevitog kulturnog nasleđa prostora.

Nastanak i ideja: zavetni hram i Vidovdan 1889.

Manastir Sveta Lazarica nastao je kao zavetni hram – svetinja čije je značenje od početka bilo i duboko duhovno i snažno simbolično. Gradnja crkve započela je 1874. godine uz blagoslov blaženopočivšeg episkopa dalmatinskog Stefana (Kneževića).

U ranoj fazi, kao “bezbednija” namera u tadašnjem političkom okviru, hram se pominje kao prvobitno posvećen Svetim pravednim Joakimu i Ani. Međutim, ključna zamisao bila je da svetinja postane zavet Kosovu – da se dovrši i osveti u godini velikog jubileja, kada se obeležavalo 500 godina od Kosovske bitke.

Zato je gradnja trajala punih petnaest godina, i završena je baš na Vidovdan 1889., kada je crkva osvećena i posvećena Svetom velikomučeniku knezu Lazaru. U zapisima (pominje se “Srpski list”) ostalo je zabeleženo da je na osvećenju prisustvovalo oko 7.000 vernika, što je tada prevazilazilo dotadašnje crkvene manifestacije u Dalmaciji.

Posebna težina ovog događaja je u okolnosti da je Kosovo u to vreme bilo izvan Srbije, pa je kosovski zavet, kao centralni motiv srpskog pamćenja, ovde dobio vidljivu, sabornu i liturgijsku tačku – na “rubovima” srpskog prostora u Dalmaciji.

Austrougarski kontekst i “mudrost gradnje”

U vreme gradnje, ovim prostorima je upravljala Austrougarska, a u tekstovima se naglašava da bi otvorena posveta knezu Lazaru tokom same gradnje mogla izazvati prepreke, jer je kult kneza Lazara snažno vezivan za oživljavanje kosovske ideologije i nacionalnog buđenja među pravoslavnim Srbima u Dalmaciji. Zbog toga je ideja posvete, prema predanju i kasnijim objašnjenjima, sprovođena postepeno i promišljeno, do trenutka završetka i osvećenja.

Železnica (1890) i Vidovdanska sabranja

Već 1890. godine, u blizini hrama prolazi železnička pruga, a stanica je nazvana Kosovo (naziv koji se u tradiciji i pamćenju zadržava). To je praktično omogućilo da se na Vidovdan svake godine u Lazaricu slivaju velike mase vernika iz raznih krajeva Dalmacije, pa je svetinja postala jedno od glavnih mesta narodnog i duhovnog saborovanja.

Od crkve do manastira: 1940. i veza sa manastirom Krkom

Godine 1940. crkva Lazarica je proglašena manastirom i metohom manastira Krke, i tada dobija naziv Sveta Lazarica. Time je zavetni hram dobio i monaški okvir, a njegova uloga kao svetinje okupljanja i duhovnog oslonca dodatno je učvršćena.

Zvonik 1935. i veliki crkveni događaj

Blagoslovom episkopa dalmatinskog Irineja (Đorđevića), 1935. godine umesto prvobitnog zvonika “preslice” podignut je novi zvonik. Osvećenje je obavljeno uz učešće najviših crkvenih predstavnika tog vremena: pominje se patrijarh srpski Varnava (Rosić), kao i više arhijereja (među njima i episkop Nikolaj (Velimirović)), uz prisustvo velikog broja sveštenika (u tekstovima se navodi oko sedamdeset).

Gradnja i izgled: kamen, forma, zavetni karakter

U opisima se naglašava da je Lazarica zidana tesanim kamenom, a u pojedinim zapisima se navodi i da je građena u obliku krsta, što je u skladu sa zavetnim karakterom hrama i tradicijom sakralne gradnje u Dalmaciji.

Ikonostas, ikone i darovi dobrotvora

Manastir Lazarica je darivana od brojnih dobrotvora i pamti se po vrednoj opremi:

• Pominje se raskošniji ikonostas kao porudžbina iz 1902. godine, kada je Konstantin Petrović (trgovac iz Zemuna, nastanjen u Gracu) omogućio izradu ikona koje je slikao majstor Toša.

• Iz približno istog perioda pominju se i velike slike rađene tehnikom ulja na platnu: Vaznesenje i Preobraženje Hristovo, vezane za radionicu Nikole Ivkovića u Novom Sadu, oko 1908. godine.

• Navodi se i da je episkop Nikodim Milaš darovao hram velikom ikonom Svetog kneza Lazara, dok su drugi darodavci (među njima i bogati trgovci Srbi i Hrvati) prinosili polijeleje, ikone i krstove.

U pojedinim tekstovima se ističe i vrednost ikonostasa kroz tadašnju cenu (pominje se iznos od 2.400 kruna), kao znak koliko je zajednica ulagala da zavetni hram bude dostojan praznika, sabora i molitve.

Stradanja u 20. veku i obnove

Kao i mnoge svetinje Dalmacije, manastir Lazarica je prošla kroz teška razdoblja:

Drugi svetski rat i poratno propadanje

U Drugom svetskom ratu svetinja je oštećena i zatim dugo izložena propadanju. Obnova je pokrenuta i sprovedena 1964–1965. godine.

Zemljotres 1970. i nova obnova

Nakon obnove, manastir ponovo strada u zemljotresu 1970. godine koji je pogodio Kninsku krajinu. U zapisima se navodi da je tada potpuno stradala krovna konstrukcija, pa je usledila nova obnova.

Svetinja je ponovo svečano osvećena na Vidovdan 1973. godine, čime je zavetni karakter hrama dodatno naglašen: Vidovdan je ostao “kičma” i istorije i liturgijskog ritma Lazarice.

Tradicija Vidovdana

U tekstovima se posebno ističe da je period episkopa Stefana (Boce) (1959–1978) upamćen po obnavljanju proslave Vidovdana na Dalmatinskom Kosovu, a da je okupljanja nastavio i episkop Nikolaj (Mrđa) (1979–1991).

Rat 1990-ih i obnova posle 1999.

U poslednjem ratu 1990-ih, manastir je pretrpeo oštećenja (u tekstovima se pominju “manja oštećenja u unutrašnjosti” i devastacije onoga što je bilo obnovljeno). Nakon 1999. godine, uz dolazak episkopa dalmatinskog Fotija, započinje šira obnova opustošene Eparhije dalmatinske, a Lazarica se obnavlja u više navrata.

Posebno se izdvaja 2008. godina, kada se rade konak, porta, spoljašnji delovi konaka, i dograđuju kelije za monaški život. Te godine manastir “konkretno oživljava” dolaskom nastojatelja – u tekstovima se navodi jeromonah Simon (Kuzmanović), sabrat manastira Krke.

Duhovni značaj: “Dalmatinsko Kosovo” i zavet

Manastir Sveta Lazarica nije samo lokalna svetinja. Ona je u Dalmaciji postala zavetno mesto gde se susreću:

• liturgijsko sećanje na kosovske mučenike,

• istorijska potreba sabiranja rasutog naroda,

• i stvarni, živi monaški i parohijski život.

Zato se u brojnim tekstovima Lazarica opisuje kao duhovni i nacionalni svetionik dalmatinskih Srba: mesto gde se “kosovski zavet” ne samo pamti, već i živi kroz službu, molitvu i sabor na Vidovdan.

Poseta manastiru Sveta Lazarica

• Pristup: manastir je u selu Zvjerinac, na lokalitetu Dalmatinsko Kosovo, relativno blizu Knina.

• Najbolje vreme za dolazak: posebno svečano je na Vidovdan (28. jun), kada se tradicionalno okuplja narod.

• Ponašanje u svetinji: uobičajeno crkveno pravilo (pristojno oblačenje, tišina u hramu, poštovanje bogosluženja i manastirskog poretka).

Istorijski prikaz događaja

• 1874 – počinje gradnja (ep. Stefan Knežević)

• 1889 (Vidovdan) – završetak i osvećenje; posveta Sv. knezu Lazaru; pominje se oko 7.000 vernika

• 1890 – prolazi železnica; stanica “Kosovo”; jačaju Vidovdanska sabranja

• 1902 – ikonostas / ikone (porudžbina Konstantina Petrovića; majstor Toša)

• 1908 – velike slike (Vaznesenje, Preobraženje) vezane za radionicu u Novom Sadu

• 1935 – podignut novi zvonik; osvećenje uz patrijarha Varnavu i više episkopa

• 1940 – proglašenje manastirom i metohom manastira Krke; naziv Sveta Lazarica

• 1964–1965 – obnova nakon ratnih oštećenja

• 1970 – zemljotres; nova velika oštećenja

• 1973 (Vidovdan) – osvećenje obnovljenog hrama

• 1990-te – nova stradanja i oštećenja

• 2008 – konak i kelije; manastir ponovo zaživljava sa nastojateljem