Manastir Duži

Manastir Duži (kod Trebinja)

Manastir Duži je srpski pravoslavni manastir Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske. Nalazi se u području Trebinjske šume, u blizini reke Trebišnjice, jugozapadno od Trebinja (na putnom pravcu prema Dubrovniku). Manastir je danas vezan za praznik Pokrova Presvete Bogorodice.

Koordinate: 42.69861° N, 18.2625° E.

Nastanak i veza sa manastirom Tvrdoš

Manastir Duži se u 16. i 17. veku pominje kao metoh manastira Tvrdoš. Na mestu današnjeg manastira postojala je manja crkva i pomoćni objekti povezani sa tvrdoškim monasima i imanjem.

Nakon razaranja Tvrdoša 1694. godine, deo bratstva prelazi u manastir Duži i učestvuje u njegovoj obnovi. Deo monaha je u tom periodu boravio i u manastiru Savina (kod Herceg Novog), a tvrdoški monasi su se kasnije vraćali u Duži.

Manastir kao sedište hercegovačkog vladike

Posle 1694. manastir Duži dobija posebno mesto u crkvenom životu Hercegovine. Manastir je bio sedište hercegovačkog vladike sve do ukidanja Pećke patrijaršije 1776. godine.

U tom kontekstu pominju se vladike povezane sa Dužima:

• Aksentije Palikuća (duški sveštenoinok), koji je sedište imao u Mostaru u periodu 1751–1763,

• njegov naslednik vladika Mrkonjić (takođe duški sveštenoinok), koji je ostao vezan za manastir do smrti.

Prilozi, zadužbine i tragovi iz 18. veka

Manastir Duži je pomagao Jovan Kurtović, srpski trgovac iz Trsta, preko svog brata Simeona Kurtovića, jeromonaha u Dužima. Njegovim sredstvima su, između ostalog:

• podignute dve zgrade,

• zasađen vinograd,

• sagrađen mlin na Trebišnjici kod sela Bioča.

U manastirskoj crkvi su sačuvana dva svećnjaka izrađena u Veneciji, darovana manastiru 1777. godine.

Obnova 1855. i razvoj u 19. veku

Manastir Duži je obnovljen 1855. godine, u kratkom roku (od 4. aprila do 4. novembra iste godine), dobrotvorstvom nastojatelja sveštenoinoka Jevstatija Dučića, uz pomoć sabraće i vernog naroda (posebno se ističu Nevesinjci). Kao neimar pominje se Đuro Šušić sa majstorima.

Prvo zvono na tornju manastirske crkve zazvonilo je 1. januara 1861. godine (u vreme Jevstatija Dučića). Zvono je bio veliki dar grofice Tatjane Vasiljčkove iz Petrograda; prenošenje su obavili dubrovački nosači pod nadzorom ruskog konzula Petkovića i trgovca Boža Boškovića.

U manastiru Duži je 1861. godine zabeležen boravak Nikifora Dučića (pominje se kao namesnik i nosilac zlatnog krsta za заслуге).

Stradanja i razaranja

Manastir Duži je više puta pljačkan i pustošen, posebno u drugoj polovini 19. veka.

Važni događaji iz tog perioda:

• 1857. – u blizini manastira vođen je boj u okviru ustanka, kada je Luka Vukalović sa ustanicima pobedio vojsku Hadži-bega Resulbegovića; zbog Vukalovićevog boravka u manastiru, Duži su bili posebna meta.

• januar 1863. – manastir je spaljen; potom su kao čuvari ostali srpski panduri. Vođa napada se navodi kao hodža Brašković iz Trebinja.

Kasnije, u periodu između dva svetska rata, u manastiru su boravili ruski monasi – emigranti, a sredinom 1941. godine ruski monasi su ubijeni.

U periodu 1954–1958 u manastiru je boravila JNA.

Tokom rata 1992–1995, manastir je granatiran iz pravca Dubrovnika, ali nije srušen.

Obnova od 1998. godine

Posle ratnih stradanja, obnova manastira je počela 1998. godine. Kao ktitor se navodi Milan Pešut iz Ljubinja, a kao freskopisac Gavrilo Marković iz Beograda.

Manastirska crkva i posveta

U izvorima koje si dao postoje dve važne činjenice koje stoje paralelno:

• manastir Duži je vezan za Pokrov Presvete Bogorodice (kao manastirski praznik/slava),

• manastirska crkva se opisuje i kao crkva posvećena Uspeniju Presvete Bogorodice, jednobrodna građevina sa polukružnim oltarom.

U istoj tradiciji stoji i podatak da je nakon 1694. u Duži preneta i tvrdoška slava (Uspenje), a da je posle obnove Tvrdoša (1992) slava vraćena Tvrdošu i Dužima je vraćen Pokrov.

Rukopisi, ikone i svetinje

U manastiru Duži se čuvaju:

• rukopisne crkvene knjige iz perioda 17–19. veka, koje su doneli ruski monasi iz Kijeva i Moskve,

• čestica Časnog krsta,

• u manastirskoj zbirci: dva rukopisna jevanđelja, pomenik i petohljebnica,

• ikona Bogorodice, rad nepoznatog kritskog slikara iz 16. veka,

• navode se i darovi vladike Nektarija: minej i ikone Vaznesenja i Tominog neverovanja.

Bratstvo / sestrinstvo i ekonomija

Dug period manastir Duži je bio ženski. Kao nastojateljica se navodi Teodora Delić, na toj dužnosti 1959–2015.

Ekonomija manastira Duži, kojom upravlja sestrinstvo, zasniva se na domaćoj proizvodnji:

• med,

• mlečni proizvodi,

• vino i rakija.